Używanie substancji psychoaktywnych przez uczniów – wyniki badań espad

W ramach Europejskiego Programu Badań Ankietowych w Szkołach na temat Używania Alkoholu i Innych Narkotyków (ESPAD) opublikowano kolejny raport diagnozujący picie alkoholu i używanie narkotyków przez młodzież szkolną. Badania były prowadzone w europejskich szkołach w 2007 roku.

Program ESPAD został zainicjowany w 1995 roku badaniami zrealizowanymi w 25 krajach Unii Europejskiej. Kolejne pomiary wykonano w latach 1999, 2003 i – ostatni – w 2007 roku, w którym uczestniczyło 100 tys. uczniów z 35 krajów.

Wartość projektu jest nie do przecenienia. Umożliwia on poznanie sytuacji w Europie w zakresie różnych aspektów używania środków psychoaktywnych przez młodzież. Wprowadził także wspólne podejście do zbierania informacji na temat używania narkotyków przez 15- i 16-latków i pozwala na analizę dynamiki zmian w czasie w wymienionym zakresie, dzięki stosowaniu podobnych narzędzi badawczych w każdym pomiarze.

Metodologia

Badania prowadzono według standardowej procedury, identycznej we wszystkich państwach biorących udział w projekcie. Wykorzystywana była ta sama ankieta, wypełniana anonimowo przez uczniów w klasach szkolnych, pod nadzorem ankieterów lub nauczycieli. Średnia wielkość prób krajowych wynosiła nieco ponad 2800 respondentów. Zebrane dane są reprezentatywne dla poszczególnych krajów, z wyjątkiem Niemiec (badania zrealizowano w 7 z 16 landów) i Belgii (gdzie uzyskano dane wyłącznie z Flandrii – regionu holenderskojęzycznego). Ponadto wielkość próby zrealizowanej w Danii okazała się zbyt mała, by uznać ją za reprezentatywną i w konsekwencji w pełni porównywalną.

Zebrane dane umożliwiają ocenę sytuacji w Europie w zakresie doświadczeń młodzieży z papierosami, alkoholem, narkotykami nielegalnymi oraz innymi substancjami (leki uspokajające i nasenne przyjmowane bez przepisu lekarza, łączenie alkoholu z tabletkami, wziewne środki odurzające).

Papierosy

W badaniach z 2007 roku średnio 58% uczniów z krajów uczestniczących w nich przyznało się, że co najmniej raz próbowało palenia tytoniu, a 29% paliło w ciągu ostatnich 30 dni przed badaniem. Liczba uczniów, którzy wypalili co najmniej jedną paczkę papierosów dziennie w ciągu ostatnich 30 dni przed badaniem, wynosiła 2%.

Najczęściej w ciągu ostatnich 30 dni papierosy palili respondenci z Austrii, Bułgarii, Czech i Łotwy (ponad 40%). Najrzadziej uczniowie z Armenii, Islandii, Norwegii i Portugalii (7–19%).

Autorzy raportu stwierdzają, że: „Nie ma żadnej oczywistej prawidłowości geograficznej, ale uczniowie z krajów Europy Środkowej i Wschodniej są często wśród tych, którzy palą najwięcej”.

Ocena dostępności zależy od rozpowszechnienia palenia papierosów. W państwach, gdzie pali większa liczba respondentów, uczniowie częściej stwierdzali również, że papierosy są łatwo dostępne. Zarejestrowano też istnienie korelacji między wiekiem inicjacji a rozpowszechnieniem palenia w ciągu ostatnich 30 dni (im wcześniejszy wiek inicjacji, tym powszechniejsze palenie w ciągu ostatniego miesiąca).

Zaciera się różnica w rozpowszechnieniu palenia między dziewczętami a chłopcami.

Analiza dynamiki zmian w czasie prowadzi do wniosku, że nastąpiło nieznaczne zmniejszenie się rozpowszechnienia palenia papierosów w krajach europejskich. Średni wskaźnik rozpowszechnienia ogółem (palenie w ciągu ostatnich 30 dni) zmalał o 4 punkty procentowe między rokiem 1995 a 2007.

Alkohol

Średnio niemal 90% respondentów przyznało, że piło alkohol co najmniej raz w życiu. W żadnym badanym kraju wskaźnik ten nie był niższy niż 67%. W ciągu ostatnich 12 miesięcy alkohol piło średnio 82% respondentów, w ciągu ostatnich 30 dni – 61%. Analiza dynamiki zmian w czasie pokazuje, że wskaźniki dotyczące doświadczeń z alkoholem co najmniej raz w życiu oraz w ciągu ostatnich 12 miesięcy pozostają na podobnym poziomie w każdym z 4 pomiarów, natomiast dane dotyczące ostatnich 30 dni wzrastały do 2003 roku i spadły nieznacznie w 2007 roku.

Odsetki chłopców i dziewcząt deklarujących co najmniej jednokrotne spożycie alkoholu w ciągu ostatnich 12 miesięcy i 30 dni są podobne, jednak chłopcy piją alkohol z większą częstotliwością i prawie we wszystkich badanych krajach w większych ilościach. Wśród chłopców przeważa picie piwa (stanowi ono około połowę alkoholu spożywanego przez chłopców w ostatniej sytuacji picia). Natomiast wśród dziewcząt picie poszczególnych typów alkoholu (piwo, wino, wódka) jest bardziej zrównoważone (alkohol wysokoprocentowy stanowi w grupie dziewcząt około 1/3 całkowitego spożycia). Generalnie wśród ogółu badanych piwo stanowi ok. 40% spożytej ilości alkoholu w ostatniej sytuacji picia, alkohol wysokoprocentowy – 30%, wino – 13%.

Stwierdzono odwrotną zależność między częstotliwością i ilością spożywanego alkoholu. W krajach, w których młodzież deklaruje częste picie – np. w Grecji – ilość jednorazowo wypijanego alkoholu jest niewielka. I odwrotnie – picie rzadsze wiąże się z większą ilością wypijanego alkoholu (np. w krajach nordyckich − Finlandii, Islandii, Norwegii i Szwecji). Wyjątkiem od tej reguły jest styl picia młodzieży w Danii i w Austrii – często i dużo.

Połowa uczniów przyznała, że co najmniej raz w życiu była w stanie upojenia alkoholowego, w przypadku 39% respondentów upojenie alkoholowe miało miejsce w ciągu ostatnich 12 miesięcy, a 18% stwierdziło, że było to w ciągu ostatnich 30 dni. Na poziomie średnich globalnych nie stwierdzono różnic między odsetkami chłopców i dziewcząt mających za sobą doświadczenie upojenia alkoholowego.

Innym wskaźnikiem określającym nadmierne picie alkoholu jest spożywanie pięciu lub większej liczby drinków przy jednej okazji. Wskaźnik „okazjonalnego spożywania dużej ilości alkoholu” ujawnił, że 43% uczniów uczestniczących w badaniach miało za sobą co najmniej jedno takie doświadczenie w ciągu ostatnich 30 dni, częściej chłopcy (47%) niż dziewczęta (39%). Wyjątkiem jest Norwegia, gdzie do okazjonalnego spożywania dużej ilości alkoholu w ciągu ostatnich 30 dni przyznało się 42% dziewcząt i 35% chłopców.

Analiza dynamiki zmian w czasie pokazuje, że okazjonalne spożywanie dużej ilości alkoholu w ciągu ostatnich 30 dni wzrosło w przedziale czasowym 1995−1999 oraz w okresie 2003−2007. W tym drugim przedziale wzrost obserwowany jest głównie wśród dziewcząt (z 35% do 42%). W wyniku tego różnica w odsetkach chłopców i dziewcząt spożywających okazjonalnie duże ilości alkoholu w ciągu ostatnich 30 dni wyraźnie zmalała w 2007 roku (wcześniej przeważali chłopcy).

Do krajów, w których odnotowano znaczący wzrost tego wskaźnika między 2003 a 2007 rokiem, należy m.in. Polska (wzrost o 16%, z 23% do 39%). Na pierwszym miejscu lokuje się Portugalia, w której okazjonalne spożywanie dużej ilości alkoholu w ciągu ostatnich 30 dni zadeklarowało w pomiarze wykonanym w 2007 roku 56% respondentów, w porównaniu z 25% w 2003 roku. Za Polską lokuje się Francja (wzrost o 15%), Chorwacja (wzrost o 14%) i Bułgaria (wzrost o 12%).

15% badanych przyznało, że w ciągu ostatnich 12 miesięcy miało – w związku z piciem alkoholu – poważne problemy z rodzicami. Po 13% wiąże z piciem fakt osiągania słabych wyników w szkole, posiadanie poważnych problemów z przyjaciółmi oraz wdawanie się w bójki. Najczęściej na problemy związane z piciem alkoholu wskazywali respondenci z Bułgarii, Wyspy Man, Wielkiej Brytanii i Łotwy. Na ogół częściej problemy związane z piciem deklarowali chłopcy (szczególnie polegające na wdawaniu się w bójki i kłopoty z policją). Dziewczęta częściej wskazywały na poważne kłopoty z przyjaciółmi.

Nielegalne narkotyki

Pomiar ESPAD wykonany w 2007 roku pokazuje, że co najmniej raz w życiu kontakt z nielegalnymi narkotykami miało 20% respondentów (23% chłopców i 17% dziewcząt). Odsetki badanych mających kontakt z narkotykami bardzo różnią się w poszczególnych krajach. W Czechach posiadanie doświadczeń z narkotykami ujawniło 46% badanych, we Francji, na Wyspie Man, Słowacji i w Szwajcarii po ok. 1/3 respondentów. Najrzadziej posiadanie doświadczeń z narkotykami (ok. 6% badanych) deklarowali uczniowie na Cyprze, Wyspach Owczych, w Norwegii i Rumunii, 4% w Armenii.

Zdecydowanie najpopularniejszym nielegalnym narkotykiem w Europie są konopie indyjskie. Rzadko zdarzało się, że młodzież mająca doświadczenia z narkotykami, nie miała kontaktu z marihuaną. Najczęściej badani wskazujący inne nielegalne narkotyki, mieli także doświadczenia z konopiami indyjskimi. Co najmniej jednokrotne użycie konopi deklarowało 19% uczniów. Odsetki respondentów z doświadczeniami z konopiami, z podziałem na poszczególne kraje, pokazuje wykres 1. Ze względu na popularność konopi w wolumenie nielegalnych narkotyków ranking krajów z największym i najmniejszym odsetkiem uczniów mających doświadczenia z konopiami jest identyczny ze wspomnianym wyżej rankingiem rejestrującym odsetki uczniów z doświadczeniami z jakimkolwiek nielegalnym narkotykiem.

Co najmniej jednokrotne użycie innych nielegalnych narkotyków deklarowało 7% badanych. Po 3% wskazało na ecstasy, kokainę i amfetaminę. 3% miało kontakt z grzybami halucynogennymi, po 1-2% z LSD, crackiem, heroiną, GHB i sterydami.

Używanie konopi indyjskich w ciągu ostatnich 12 miesięcy zadeklarowało 14% uczniów, w ciągu ostatnich 30 dni 7% (9% chłopców i 6% dziewcząt). 1/3 badanych uważa, że konopie indyjskie są ogólnie dostępne. Taka opinia jest skorelowana z powszechnością doświadczeń z tym narkotykiem w poszczególnych krajach.

Analiza zmian w czasie pokazuje, że o ile w latach 1995–2003 deklaracje co najmniej jednokrotnego użycia narkotyków wzrastały w kolejnych pomiarach (od 12% w 1995 roku do 21% w roku 2003), o tyle w 2007 roku tendencja wzrostowa została zahamowana (kontakt z narkotykami deklarowało 20% młodzieży). Zjawisko to jest obserwowane zarówno w odniesieniu do chłopców, jak i dziewcząt, przy czym odsetek chłopców z doświadczeniami z narkotykami jest o 5% wyższy.

Powyższa prawidłowość nie jest powszechna. W 2007 roku w kilku krajach odnotowano wzrost odsetka młodzieży mającej kontakt z narkotykami (Czechy, Litwa i Malta). Stała tendencja wzrostowa w czterech pomiarach charakteryzuje Estonię i Słowację.

Mimo tych wyjątków generalna konkluzja autorów raportu mówi o tym, że „(...) w krajach objętych badaniem ESPAD nastąpiło co najmniej zatrzymanie odnotowanego w latach 1995–2003 wzrostu w używaniu nielegalnych narkotyków, o ile nie pojawiła się tendencja spadkowa, szczególnie że w latach 2003–2007 nie zauważono wzrostu liczby przypadków stosunkowo niedawnego używania konopi indyjskich w żadnym z krajów”.

Inne substancje

Polska lokuje się najwyżej w rankingu młodzieży deklarującej co najmniej jednokrotne użycie leków uspokajających bądź nasennych bez przepisu lekarza. Wskaźnik ten wynosi 18% i jest dwukrotnie wyższy niż średnia europejska (wykres 2). Wysokie wyniki (choć niższe niż w Polsce) uzyskano także na Litwie i we Francji. W ośmiu krajach zajmujących czołowe miejsca pod tym względem, zażywanie tego typu leków bez recepty zadeklarowało dwukrotnie więcej dziewcząt niż chłopców. Jednocześnie analiza wyników z poszczególnych pomiarów pokazuje, że zjawisko zażywania leków uspokajających i nasennych bez przepisu lekarza jest stabilne w okresie 1995– 2007.

Łączenie alkoholu z tabletkami w celu uzyskania stanu odurzenia ujawniło w pomiarze wykonanym w 2007 roku 6% uczniów. Najwyższy wskaźnik rozpowszechnienia co najmniej jednokrotnego picia alkoholu z tabletkami zanotowano w Czechach (18%). Wartość 12% wskaźnik ten uzyskał jeszcze w Austrii, na Słowacji, Węgrzech i na Wyspie Man. Najniższe wyniki (1%) odnotowano w Armenii i na Ukrainie. Podobnie jak w odniesieniu do przyjmowania leków nasennych i uspokajających bez recepty, łączenie alkoholu z tabletkami częściej charakteryzuje dziewczęta (8%) niż chłopców (5%), a wyniki także są stabilne w czasie.

Co najmniej jednokrotny kontakt z wziewnymi środkami odurzającymi ujawniło 9% młodzieży. W 2007 roku najwyższe wskaźniki odnotowano na Cyprze, Wyspie Man, Malcie i w Słowenii (po 16%). Najrzadziej opary rozpuszczalników organicznych wdychali w celu odurzenia się uczniowie w Bułgarii, na Litwie i Ukrainie (po 3%). Jeśli chodzi o rozpowszechnienie odurzania się środkami wziewnymi, to nie zarejestrowano różnicy między chłopcami a dziewczętami. Dane z czterech pomiarów utrzymywały się na podobnym poziomie. Spadki miały miejsce na Litwie i w Wielkiej Brytanii (po ok. 12% w okresie między 1995 a 2007 rokiem), wzrosty zaś w Finlandii i na Słowacji (o ok. 6%).

Podsumowanie

Generalna konkluzja z badań jest optymistyczna. Zdaniem autorów wyniki uzasadniają twierdzenie, że pod względem używania różnych monitorowanych substancji następuje długoterminowa poprawa sytuacji. Wyjątkiem jest okazjonalne intensywne spożycie alkoholu, które rośnie w całym branym pod uwagę okresie. Ten wzrost wynika z zacierania się różnic między dziewczętami i chłopcami w tym wzorze spożycia. W podsumowaniu autorzy raportu stwierdzają: „(...) przebieg trendów w okresie 12 lat funkcjonowania projektu ESPAD wskazuje na spadek liczby przypadków palenia papierosów w większości krajów. W odniesieniu do spożycia alkoholu w ciągu ostatnich 12 miesięcy i ostatnich 30 dni nie zaobserwowano znaczących zmian. Z drugiej strony, w całym okresie widoczny jest niewielki, ale stały wzrost sporadycznego intensywnego spożycia alkoholu. Jeżeli chodzi o używanie nielegalnych narkotyków, to nadal przeważa używanie konopi indyjskich. W czterech z sześciu krajów, w których występowało największe rozpowszechnienie używania konopi indyjskich w 2003 roku, odnotowano spadek w 2007 roku. Co więcej, w żadnym z krajów nie zaobserwowano wzrostu użycia konopi indyjskich w ostatnim czasie (w ciągu ostatnich 30 dni). Wydaje się, że tendencja wzrostowa w zakresie używania przez młodzież nielegalnych narkotyków obserwowana w latach 1995–2003, uległa zahamowaniu, przy czym wyniki za 2007 rok są tylko nieco niższe niż za 2003 rok”.

Wykres 1. Co najmniej jednokrotne użycie konopi indyjskich

Wykres 2. Co najmniej jednokrotne użycie leków uspokajających lub nasennych bez przepisu lekarza

W kontekście uzyskanych danych bardzo ciekawe będą wyniki następnego pomiaru, ponieważ pokażą, czy zahamowanie wzrostu używania nielegalnych narkotyków oraz palenia tytoniu było chwilowym zaburzeniem obserwowanego wcześniej trendu wzrostowego, czy stanowi trwałą zmianę we wzorach konsumpcji tych substancji przez młodzież. Już teraz wiadomo, że w kolejnym badaniu udział weźmie ponad 40 krajów, co zwiększy zasięg diagnozy i umożliwi pełniejszy opis monitorowanych zjawisk dotyczących używania środków psychoaktywnych przez europejską młodzież.

Redakcja

Bibliografia

1. Hibell, B., Guttormsson, U., Ahlström, S., Balakireva, O., Bjarnason, T., Kokkevi, A. and Kraus, L., The 2007 ESPAD report. Substance use among students in 35 European countries, Szwedzka Rada ds. Informacji na temat Alkoholu i Innych Narkotyków, Sztokholm 2009
2. „Summary of the 2007 ESPAD report”, EMCDDA, ESPAD, Lisbon 2009, www.emcdda.europa.eu/html.cfm/index77163EN.html

^Na górę^