Podejmowanie ryzyka i ograniczanie szkód – głos młodzieży, która używa substancji psychoaktywnych

19 grudnia 2019  

Jakub Greń, Krzysztof Ostaszewski
Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

Kontekst badań

Używanie substancji psychoaktywnych przez wielu ludzi postrzegane jest jako zachowanie jednoznacznie szkodliwe, niebezpieczne oraz nieodpowiedzialne. Podobnie postrzegani są również sami użytkownicy tych substancji, w tym szczególnie ci młodsi. Tymczasem, jak wiadomo, dorastanie jest okresem w którym podejmowanie różnego rodzaju ryzyka jest naturalnym przejawem zachodzących licznie (fizjologicznych, psychologicznych i społecznych) procesów rozwojowych1)Chambers, R. A., Taylor, J. R., & Potenza, M. N. (2003). Developmental neurocircuitry of motivation in adolescence: a critical period of addiction vulnerability. American Journal of Psychiatry, 160(6), 1041–1052.,2)Patton, G. C., & Viner, R. (2007). Pubertal transitions in health. The Lancet, 369 (9567), 1130-1139.. Ponadto z badań wynika, że jedynie stosunkowo niewielka grupa osób, które używają substancji psychoaktywnych, rozwija problemowy wzór używania, a jeszcze mniejsza spełnia kryteria uzależnienia3)Wagner F. E., Tarolla M. S. (2002). Course and outcome. In Essau, C. (Ed.). Substance abuse and dependence in adolescence: epidemiology, risk factors and treatment (pp. 119-142). New York, NY: Psychology Press.,4)Okulicz-Kozaryn, K., & Sierosławski, J. (2007). Validation of the “problematic use of narcotics” (PUN) screening test for drug using adolescents. Addictive behaviors, 32 (3), 640-646.. Dotyczy to przede wszystkim młodzieży, ponieważ u zdecydowanej większość z nich, nawet przy intensywnym używaniu substancji nie rozwinęło się jeszcze uzależnienie5)Stockings, E., Hall, W. D., Lynskey, M., Morley, K. I., Reavley, N., Strang, J., … & Degenhardt, L. (2016). Prevention, early intervention, harm reduction, and treatment of substance use in young people. The Lancet Psychiatry, 3(3), 280-296..

Konsekwencje związane z substancjami psychoaktywnymi nie są jednakowe i nieuniknione wśród wszystkich którzy ich używają, ale wyraźnie zróżnicowane i zależne od wielu czynników. Wśród czynników tych należy wymienić zarówno własności samej substancji (jak potencjał uzależniający czy toksyczność), jak i decyzje użytkownika – wielkość dawki oraz częstość, intencja i sposób przyjmowania substancji6)Nutt, D. J., King, L. A., & Phillips, L. D. (2010). Drug harms in the UK: a multicriteria decision analysis. The Lancet, 376(9752), 1558-1565.,7)Cruz, O. S. (2015). Nonproblematic illegal drug use: Drug use management strategies in a Portuguese sample. Journal of Drug Issues, 45(2), 133-150.. Wyniki wielu badań wskazują jednak, że znaczenie ma również wiedza na temat przyjmowanej substancji, wcześniejsze doświadczenie w jej używaniu oraz ograniczanie związanego z tym ryzyka8)Panagopoulos, I., & Ricciardelli, L. A. (2005). Harm reduction and decision making among recreational ecstasy users. International Journal of Drug Policy, 16(1), 54-64.,9)Soar, K., Turner, J. J. D., & Parrott, A. C. (2006). Problematic versus non-problematic ecstasy/MDMA use: the influence of drug usage patterns and pre-existing psychiatric factors. Journal of Psychopharmacology, 20(3), 417-424.,10)Carhart-Harris, R. L., & Nutt, D. J. (2013). Experienced drug users assess the relative harms and benefits of drugs: a web-based survey. Journal of psychoactive drugs, 45(4), 322-328.10. Tym ostatnim czynnikom poświęca się jednak najmniej uwagi.

Przegląd literatury

Dotychczasowe badania w tym zakresie koncentrowały się bowiem na kilku specyficznych grupach wysokiego ryzyka, to jest: 1° dorosłych, iniekcyjnych użytkownikach opiatów i opioidów11)Maxwell, S., Bigg, D., Stanczykiewicz, K., & Carlberg-Racich, S. (2006). Prescribing naloxone to actively injecting heroin users: a program to reduce heroin overdose deaths. Journal of addictive diseases, 25(3), 89-96.,12)Phillips, K. T., & Rosenberg, H. (2008). The development and evaluation of the Harm Reduction Self-Efficacy Questionnaire.Psychology of Addictive Behaviors, 22(1), 36.; 2° studentach amerykańskich college’ów, w kontekście picia alkoholu13)Glassman, T., Werch, C. C., & Jobli, E. (2007). Alcohol self-control behaviors of adolescents. Addictive Behaviors, 32(3), 590-597.,14)Pearson, M. R. (2013). Use of alcohol protective behavioral strategies among college students: A critical review. Clinical psychology review, 33(8), 1025-1040.; 3° tzw. psychonautów, czyli osób eksperymentujących z substancjami halucynogennymi15)Carhart-Harris, R. L., & Nutt, D. J. (2010). User perceptions of the benefits and harms of hallucinogenic drug use: A web-based questionnaire study. Journal of Substance Use, 15(4), 283-300.,16)Móró, L., Simon, K., Bárd, I., & Racz, J. (2011). Voice of the psychonauts: Coping, life purpose, and spirituality in psychedelic drug users. Journal of Psychoactive Drugs, 43(3), 188-198.; oraz 4° „rekreacyjnych” użytkowników stymulantów (jak MDMA) wśród uczestników imprez klubowych, rave’ów i festiwali muzycznych17)Allott, K., & Redman, J. (2006). Patterns of use and harm reduction practices of ecstasy users in Australia. Drug and Alcohol Dependence, 82(2), 168-176.,18)Fernández-Calderón, F., Lozano-Rojas, O., Rojas-Tejada, A., Bilbao-Acedos, I., Vidal-Giné, C., Vergara-Moragues, E., & González-Saiz, F. (2014). Harm reduction behaviors among young polysubstance users at raves. Substance abuse, 35(1), 45-50.. Natomiast w Polsce, dotychczasowe badania na temat używania przez młodzież substancji psychoaktywnych koncentrowały się głównie na czynnikach wpływających na rozpowszechnienie tego zjawiska, ulokowanych po stronie popytu na te substancje (np. motywy używania) oraz ich podaży (np. dostępność substancji). Brakuje więc danych na temat znajomości i stosowania sposobów ograniczania ryzyka i szkód związanych z używaniem substancji psychoaktywnych wśród młodzieży.

Metoda badawcza

Aby więc wypełnić tą lukę w naszej wiedzy przeprowadzono 72 wywiady indywidualne z młodzieżą w wieku 17–18 lat, którzy przynajmniej trzykrotnie w ciągu ostatniego roku używali substancji psychoaktywnych, ale nie mieli historii leczenia problemów związanych z tym problemów. Badanie to było częścią większego projektu badawczego mające na celu pogłębioną analizę wyników i zjawisk zidentyfikowanych w badaniach ilościowych ESPAD. Streszczenie oraz omówienie najważniejszych wyników tego projektu jest przedmiotem odrębnego artykułu publikowanego w tym numerze SIU.

Zastosowano metodologię badań jakościowych, która charakteryzuje się niską prekonceptualizacją badanego zjawiska, a dzięki bezpośredniemu kontaktowi i pytaniom otwartym pozwala na jego głębsze poznanie19)Konecki, K. (2000). Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana. PWN.. W tym przypadku posłużono się wpółustrukturyzowanymi indywidualnymi wywiadami pogłębionymi, przeprowadzonymi przez dziesięciu ankieterów mających doświadczenie w kontakcie z młodzieżą używającą substancji psychoaktywnych (oraz samych badaczy w przypadku wywiadów z profesjonalistami). Uczestników badania rekrutowano za pomocą: ogłoszeń zamieszczanych na internetowych forach i grupach społecznościowych związanych z tematyką substancji psychoaktywnych; w Młodzieżowych Ośrodkach Wychowawczych i Socjoterapii (MOW i MOS); oraz metodą kuli śnieżnej. Aby spełnić założenia próby badawczej, dobór respondentów był celowy. Rekrutowano po 12 osób (z równolicznym podziałem na płeć) w każdej z sześciu grup substancji: (1) nowych substancji psychoaktywnych, (2) przetworów konopi, (3) stymulantów, (4) substancji wziewnych, (5) leków OTC oraz (6) leków na receptę używanych w celu odurzania się. Wywiady były prowadzone między lipcem a wrześniem 2018 roku, na terenie Warszawy, Krakowa, Łodzi oraz Katowic.

Respondentów zapytano o następujące kwestie:

  1. Jak myślisz jakie warunki muszą być spełnione aby używanie [substancji której dotyczył wywiad] mogło być bezpieczne?
  2. Skąd, jeśli w ogóle, czerpiesz informacje o substancjach, których używasz?
  3. W jaki sposób, jeśli w ogóle, starasz się ograniczać ryzyko i szkody związane z używaniem tych substancji?
  4. Czy w Twoim najbliższym otoczeniu stosowane są jakieś sposoby (zasady/strategie) mające na celu ograniczenie ryzyka lub szkód wynikających z używania substancji? Jeśli tak to jakie to sposoby?

Transkrypcje wywiadów poddano jakościowej analizie danych metodą konsensualną (Consensual Qualitative Research). W podejściu tym materiał empiryczny jest analizowany przez kilku badaczy, a ostateczna interpretacja (wyłonienie nadrzędnych kategorii) jest rezultatem uzgodnienia ich perspektyw20)Hill, C. E. (2012). Consensual qualitative research: A practical resource for investigating social science phenomena. American Psychological Association.. W tym przypadku, analiza materiału z całego projektu badawczego została przeprowadzona przez czterech badaczy, zarówno wewnątrz jak i pomiędzy sześcioma grupami użytkowników substancji. Natomiast analizy danych dotyczących sposobów ograniczania ryzyka i szkód dokonali autorzy tego artykułu.

Wyniki

W tabeli 1 zestawiono dane socjodemograficzne charakteryzujące uczestników badania:

Tabela 1. Charakterystyka osób badanych (N=72)

Płeć Chłopcy (50%) Dziewczyny (50%)
Wiek 17 lat (32%) 18 lat (68%)
Miejsce zamieszkania Miasta powyżej 100 tys. mieszk. (67%) Miasta pomiędzy 50 a 100 tys. mieszk. (18%) Miejscowości poniżej 50 tys. mieszk. (15%)
Miejsce przeprowadzania wywiadu Warszawa (74%) Kraków (21%) Łódź i Katowice (5%)
Rodzaj szkoły Gimnazjum (15%) Liceum (45%) Technikum (12%) Branżowa/zawodowa (6%) Inne (22%)
„Z kim obecnie mieszkasz?” Rodzina pełna (31%) Tylko z ojcem (10%) Tylko z matką (21%) Z kimś innym z rodziny (10%) Sam lub z partnerem/ką (4%) W MOW lub MOS (24%)

Chociaż respondenci byli dobierani pod względem używania jednej z sześciu substancji-pierwszego-wyboru, żaden z nich nie był użytkownikiem tylko jednej substancji – najczęstszym wzorem używania była tzw. politoksykomiania21)Raport z badań: „Analiza jakościowa stylu życia 17-18-letnich użytkowników substancji psychoaktywnych, wzorów i motywów używania substancji oraz innych zachowań problemowych” przeprowadzonych przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w 2019 r. Dostęp (25.09.2019) pod adresem: https://www.cinn.gov.pl/portal?id=166545.

Do opisanych poniżej wyników dołączono przykładowe fragmenty wypowiedzi respondentów w obrębie danej kategorii. Ich szczegółowe zestawienie – oraz wiele innych informacji – można znaleźć w raporcie z realizacji pełnego projektu badawczego22)Ibidem.. Dołączone do cytatów nawiasy oznaczają: Ch/Dz (płeć: chłopak/dziewczyna); 1–6 (grupa substancji); W/Krk/Ł/Kat (miejsce przeprowadzania wywiadu: Warszawa/ Kraków/ Łódź/ Katowice).

Źródła informacji

Według relacji badanych, głównym źródłem informacji na temat substancji psychoaktywnych oraz sposobów ograniczania ryzyka i szkód związanych z ich używaniem jest Internet, a w tym: fora internetowe (hyperreal, neurogroove, erowid, psychonautwiki, reddit); Wikipedia; strona internetowa Społecznej Inicjatywy Narkopolityki; blog Jerzego Vetulaniego oraz inne, niesprecyzowane bliżej „artykuły w internecie”; a także kanały YouTube poświęcone tematyce substancji psychoaktywnych (Wiem co ćpiem, PsychedSubstance, Drug Classroom). Natomiast jako inne źródła wskazywano: wymianę informacji ze znajomymi, którzy również używają substancji oraz własne doświadczenia.

Ogólnie to czytam dużo raportów na neurogroove, może to zabrzmi głupio ale czytam dużo na Wikipedii, nie wiem czy to jest najlepsze źródło na ten temat ale coś tam czytam. Wiadomo, od znajomych i mam kilka ulubionych kanałów na YouTube na przykład PsychoSubstance albo Wiem co Ćpiem. Mnóstwo jest tych kanałów i też z tego czerpię większość moich wiadomości na ten temat. No i zdarza się, że w moje ręce trafia jakaś książka na przykład Jerzego Vetulaniego, to też sobie czytam. Musi być przede wszystkim sprawdzone” (Dz, 3, K).

Hyperreal, Erowid, Hyperreal grupa na facebooku, jest parę grup emergency to polecam. SIN oczywiście. W zasadzie Wikipedia, Psychonaut Wikipedia (…) Zdecydowanie Internet. Właśnie te strony co mówiłem wcześniej, dobra wiedza, to trzeba chłonąć” (Ch, 2, K).

Ze środowiska znajomych głównie, bo to nie jest napisane, nie jest zbagatelizowane czy przekolorowane tylko ktoś tego doświadczył” (Dz, 2, W).

Niektórzy z badanych korzystali tylko z jednego czy dwóch z wymienionych wyżej źródeł, a inni wspominali, że porównują informacje z co najmniej kilku źródeł, weryfikując ich rzetelność:

Spytałem [znajomych] jakie są najlepsze warunki i spytałem o ilość jaką mogę wziąć za pierwszym razem i spytałem też o to czy robić to w mniejszym gronie, czy w większym, w sensie czy to bardziej ma być impreza czy posiadówka gdzie są bliżsi znajomi. No i otrzymałem różne odpowiedzi, skumulowałem to, po czym spotkałem się jeszcze raz z moim przyjacielem, stwierdziłem że zostanę z nim, on będzie moim tripsiterem [opiekunem] jeżeli coś by się miało stać” (Ch, 3, W).

Może na początku zanim weszłam w temat i sama zaczęłam brać, no to opowieści znajomych, ale zawsze sięgałam do Internetu po zweryfikowanie tych informacji. Ta strona już została ze mną” (Dz, 3, K).

Sposoby ograniczania ryzyka i szkód

Uczestnicząca w badaniu młodzież była zgodna co do tego, że nie ma „bezpiecznego” używania substancji psychoaktywnych, jednak możliwe jest używanie ich w sposób „bezpieczniejszy”, „mniej szkodliwy” czy „bardziej odpowiedzialny”. Przyczyniają się do tego różne sposoby ograniczania ryzyka i szkód, które można stosować skoro podjęło się już decyzję o używaniu substancji. Znajomość oraz stosowanie takich sposobów było obecne wśród użytkowników wszystkich sześciu grup substancji. Zidentyfikowane sposoby ograniczania ryzyka i szkód zostały skategoryzowane jako: 1° związane z wiedzą na temat substancji psychoaktywnych i ich używania; 2° dotyczące warunków podnoszących bezpieczeństwo; 3° sposoby minimalizacji ryzyka; oraz 4° sposoby kontroli używania.

1° Wiedza

– uprzednie zdobycie informacji na temat substancji, którą planuje się użyć (efekty i mechanizmy działania, dawkowanie, przeciwwskazania, interakcje z innymi substancjami):

Myślę, że powinno się o tym co nieco poczytać i się dowiedzieć na czym to polega i czy jest się na pewno na to gotowym, czy się tego chce. Poznać konsekwencje, to jest najważniejsze” (Dz, 5, W).

(…) ustalić jaką dawkę, na początku przeczytać jak najwięcej o tej substancji, czego można się spodziewać, jak to ma wyglądać. W Internecie jest wiele takich stron, można się dużo dowiedzieć, jest wiele takich osób. Z czym tego nie łączyć, czy zjeść coś wcześniej, czy nie. W jakim miejscu być, czy to dom, czy lepiej być samemu, czy w towarzystwie, jaka muzyka wtedy. Dowiedzieć się co do danej substancji pasuje. Zrobić taki research” (Dz, 5, Krk).

Tak naprawdę to edukacja, jeżeli mogę to streścić” (Ch, 2, Krk).

– unikanie substancji nieznanych oraz w „podejrzanej” formie lub opakowaniu:

Trzeba unikać substancji, jakichś mocarzy nasączanych chemikaliami, czy suszu do palenia czy tego typu rzeczy. Ważne, żeby nie brać takich w niewiadomych opakowaniach, nie wiadomo co. Skupić się na substancjach, których ktoś już przetestował działanie” (Ch, 1, W).

– korzystanie z dostępnych metod sprawdzania substancji (tzw. drug checking), której zamierza się użyć (testy laboratoryjne lub samodzielne testy kolorymetryczne):

Na pewno sprawdzenie. Wiadomo żeby sprawdzić dokładnie to trzeba wysłać do testów laboratoryjnych, ale jakiekolwiek sprawdzenie nawet testem kolorymetrycznym to już daje coś, cokolwiek” (Dz, 3, W).

Fajnie byłoby jakby ludzie mieli też przy sobie te testy badające substancje, ale mało kto je kupuje” (Dz, 1, W).

– posiadanie jak najlepszej wiedzy na temat własnego organizmu („reakcji swoich”), podatności i przeciwwskazań wynikających z kondycji psychofizycznej:

(…) brać z głową, znać swój organizm, a jeżeli bierzemy pierwszy raz to poznać swój organizm nie ładując dawki sporej, wiedzieć jak organizm reaguje na dany lek. No myślę, że to bo jednak to są… może to zabrzmi głupio ale niektórzy ludzie mają uczulenie na paracetamol i dla nich może się to zabójczo skończyć. Nie znam badań na temat kodeiny i acodinu ale na przykład wiem, że moja znajoma dostała padaczki po acodinie przy mnie a też nie wzięła dużo. Trzeba spojrzeć szerzej na to (…) to działa na wszystkich w innej dawce i to też jest ważne. Są ludzie, którzy 50 mg i już strzelą w kosmos, a są ludzie którzy 150 muszą, żeby cokolwiek poczuć i to jest też niebezpieczne” (Ch, 5, W).

(…) trzeba znać swój umiar i swój mózg, bo na każdego to działa słabiej, mocniej, mówię po tym moim przeżyciu ostatnim kiedy myślałam, że już koniec” (Dz, 2, W).

2° Warunki bezpieczeństwa

– decydowanie się na używanie substancji tylko w bezpiecznym otoczeniu (pod względem samopoczucia, dostępu do wody i „bezpiecznej przestrzeni” oraz tego „żeby sobie nie wkręcić czegoś złego”), w towarzystwie zaufanych (i najlepiej trzeźwych) osób, które mogą udzielić pomocy w sytuacji wymagającej interwencji:

Używki pojawiają się tylko kiedy jestem ze znajomymi i też nie zawsze, to jest kwestia tego czy jesteśmy w miejscu gdzie to jest bezpieczne, żeby zażyć jakąkolwiek używkę” (Ch, 3, W).

Na pewno odpowiednie towarzystwo w sensie, że gdyby mi się coś stało, to czułabym się bezpiecznie i wiem, że zadzwoniliby po pogotowie. Jakby się coś stało a nie, że zaczęliby się śmiać, olaliby i dalej sobie poszli” (Dz, 2, W).

Mieć na pewno zaufane osoby przy sobie, jakąś osobę trzeźwą, która mogłaby w razie konieczności pomóc. Właśnie to jest to, że dużo osób bierze takie leki samemu, samemu w domu i to jest niebezpieczne bo zawsze coś się może stać, nie będziesz w stanie się z kimś skontaktować jak potrzebujesz pomocy. Towarzystwo właśnie” (Dz, 5, Krk).

– posiadanie przy sobie substancji które mogą być pomocne przy zatruciu, przedawkowaniu lub doświadczaniu niekorzystnych efektach działania:

No ja staram się jak używam substancji stymulujących mieć w zapasie neuroleptyk i benzodiazepinę gdyby ktoś zaczął się źle czuć. Proszę znajomych, żeby w takich sytuacjach wzięli… chociażby zaczynali od hydroxyzyny, nie czekając, sam miałem doświadczenie z takim stanem nieogarnięcia się i widzę kiedy ktoś zaczyna się zachowywać i wiem jak zareagować. To pomaga. Tak, myślę że posiadanie benzodiazepiny przy ludziach, którzy pierwszy raz albo niewiele razy stosowali stymulanty jest dobrym takim zwyczajem, żeby po prostu nie zrobili sobie krzywdy” (Ch, 1, W).

Nie rozumiem brania jakichkolwiek stimów bez zabezpieczenia przed zjazdem. Magnez podstawa, witaminy, benzodiazepiny na sen to jest jednakowoż taka podstawa dla mnie” (Ch, 4, Krk).

Mam w domu nalokson w razie zatrucia opioidowego” (Ch, 6, Kat).

– pozyskiwanie substancji tylko z zaufanych źródeł:

Mój znajomy, zanim jeszcze miał do tego dostęp był moim znajomym, i ja go znam, ja mu ufam. Tylko znajomości, od nieznajomego nie kupuję zioła bo nie znam tego człowieka, jemu zależy na tym żeby zarobić a nie na tym, żeby mi coś dać” (Ch, 2, W).

Druga sprawa, jakby wezmę tylko od tej jednej osoby te narkotyki, właśnie od mojego chłopaka, albo od przyjaciela i nie będę brać od kogoś obcego” (Dz, 1, W).

3° Minimalizacja ryzyka

– utrzymywanie „higieny” używania substancji psychoaktywnych poprzez (najlepiej) jednorazowe i nie dzielone z nikim używanie czystego sprzętu do: iniekcji (sterylna igła i strzykawka), przyjmowania donosowego (np. „rurka” bądź „zwijka”), palenia (np. „lufka” lub „fajka”) lub inhalacji (np. „torba plastikowa”):

Musi być czysta torebka i świeży klej. Nie torebka brudna ze śmietnika z jakimiś resztkami żarcia, tylko musi być świeża ze sklepu i czysty klej i to jest to. A marihuana tak samo, musi być czysta fifka nie po kimś czy znaleziona [bo] może [to] być fifka po czymś, nie wiadomo po czym” (Dz, 4, W).

No to wiadomo, zawsze mam swoją zwijkę i w sumie to jest tak, że jeżeli raz nią wciągnę to staram się znaleźć inną, świeżą, nową. Najczęściej noszę przy sobie kartki albo jeśli jest SIN, albo mam z SIN-u zwijki. Nigdy nie używam banknotów albo od kogoś bo jednak wolę nie ryzykować” (Dz, 3, W).

– przygotowanie substancji, której chce się użyć: np. „mieć dobrze pokruszoną substancję” (Dz, 3, W) w przypadku przyjmowania donosowego.

– odpowiednie dawkowanie przyjmowanej substancji oraz szczególna ostrożność przy używaniu danej substancji po raz pierwszy, w tym tzw. próba alergiczna:

Próbuje się zawsze bardzo mało, to jest próba alergiczna, jeżeli wszystko jest okej i się nie odczuwa efektów, to można więcej” (Ch, 3, W).

(…) trzeba wziąć pod uwagę twoją wagę, czy jesteś kobietą czy mężczyzną. Głównie waga, przeliczyć to jakoś. Można w internet, można przeczytać ile na kilogram masy ciała powinno być tej substancji i dostosować to pod siebie. A nie, że on wziął tyle i tyle i go nie klepło. Trzeba patrzeć na siebie i poznać swój organizm albo zrobić test uczuleniowy czy ta substancja cię nie uczula, na przykład dzisiaj wziąć 4 tabletki, jeżeli nie pojawią się objawy alergii czy nic się nie zacznie złego dziać to na następny dzień można więcej spożyć, wszystko z głową trzeba robić, Wiadomo, że mała część osób to robi, idzie się na żywioł” (Dz, 5, Krk).

Kiedy ktoś mnie częstuje i wiem, że to jest z innego źródła, to wolę wziąć dwa mniejsze buszki czy maszki czy jak je tam nazwać, niż jednego dużego. Jak będzie wszystko w porządku po tych 3-4 minutach to mogę sobie pozwolić na [więcej] (…) przede wszystkim lepiej jest spróbować jednego mniejszego macha niż zachłannie i poczekać i ewentualnie dobrać drugiego, jeżeli będzie za mało, ale nie ryzykować. Ja kiedyś taki byłem, że się nie bałem, i się przejechałem na tym” (Ch, 2, W).

– unikanie mieszania różnych substancji psychoaktywnych;

Żeby nie robić miksów, żeby nie miksować” (Ch, 1, W).

Nie miksować z alkoholem, tak, zdecydowanie (…)Większość osób jak raz coś zmieszała, to już więcej nie mieszała” (Ch, 3, W).

– używanie gumy do żucia (będąc pod wpływem stymulantów):

(…) żeby być przygotowanym tak, żeby mieć przy sobie takie rzeczy jak woda, czy gumy do żucia, bo przy szczękościsku można sobie wywalić wszystkie zęby” (Ch, 3, W).

– unikanie i nie prowokowanie groźnych sytuacji oraz zachowań których można żałować:

No to po prostu siedzieliśmy [będąc pod wpływem], nigdzie się nie ruszaliśmy z miejsca. Chyba, że do sklepu i wracaliśmy, nie chodziliśmy i nie szukaliśmy żadnych zaczepek, wiedzieliśmy jak to się skończy. Coś ktoś głupiego powie do nas i od razu awantura będzie” (Ch, 5, Krk).

– regularne picie wody, jedzenie, regeneracja organizmu poprzez sen, suplementacja witamin/minerałów/elektrolitów (głównie w przypadku używania stymulantów):

Wiedziałam, że jak będę imprezować z emką [MDMA] i amfetaminą to dzień wcześniej dbam o uzupełnienie magnezu, przed samą imprezą biorę jakieś antyoksydanty, dzień później uzupełniam zestawem witamin. Rozpisane konkretnie co biorę, ile godzin przed, jaki suplement. Mam zapisane, żeby zawsze wziąć wapno przy zażywaniu jakichś opioidów, żeby zredukować wyrzuty histaminowe. Więc takie dbanie niemedyczne, fizyczne dbanie o siebie” (Dz, 3, Ł).

Suplementować się, bo wypłukujesz wszystkie minerały, magnez jeść, jeść na siłę, ciągów najlepiej nie stosować, bo to najbardziej wyniszcza brak snu, brak jedzenia. Mało pijesz, wysuszony jesteś, to bardziej niszczy niż substancja konkretna; jak nawet jest gruba impreza to zjem nawet na siłę, jedzenie bo wiesz głód pusty żołądek przez parę dni to wycieńcza organizm normalnie, jeść na siłę, pić na siłę, kłaść się spać nawet jak nie możesz usnąć to leżeć. To regeneruje organizm” (Ch, 3, W).

Pamiętać o piciu wody, żeby się nie odwodnić, nie przegrzać organizmu (…) takie rzeczy w stylu branie magnezu przed imprezą, albo wypijanie elektrolitów po imprezie. W jakimś tam stopniu sobie ten organizm odbudować” (Dz, 3, W).

– odmowa propozycji używania, a w niektórych przypadkach także izolacja społeczna:

Próbowałem zostać w domu, nie wychodziłem, z nikim się nie zadawałem, nie chciałem żeby ludzie do mnie pisali, znajomi, odmawiałem wszystkiego” (Ch, 1, W).

(…) zablokowanie wszystkich jak to zrobiłam znów, zablokowanie numeru i nie przyjeżdżanie do mojego miejsca zamieszkania gdzie mam bardzo dużo znajomych [z którymi wcześniej używałam] i zawsze jak przyjadę do tego domu, to zmieniam numer żeby nikt się nie odzywał” (Dz, 3, W).

4° Kontrola używania

– wyznaczanie i nie przekraczanie osobistych limitów używania substancji:

Określoną ilość przyjmuję, nie wychodzę poza nią. Czyli tyle i tyle kleju i więcej nie. Czyli dmuchamy do 20 a później koniec wracamy do domu” (Ch, 4, W).

No po prostu trzeba się do tego stosować szczególnie jak się pierwszy raz bierze taką substancję czy to leki czy inna. Stosować się do tego co się postanowiło na początku, że się weźmie 20 tabletek a nie 30 i nie pójdzie się potem dokupić, trzymać się ustalonych zasad, dopuszczalnej dawki, nie przeginać tego (…) Przede wszystkim nie przekraczać ustalonej dawki, to jest podstawa zredukowania szkody” (Dz, 5, Krk).

(…) uważam na dawkę, znam swoje możliwości i ich nie przekraczam” (Ch, 6, W).

– zachowywanie jak najdłuższych przez pomiędzy kolejnymi dawkami oraz okazjami(zapobieganie powstawania tolerancji na daną substancje; redukcja częstości używania, np. z regularnego do okazjonalnego):

Strasznie dbam o te odstępy, to nie jest coś co się dzieje często, nie zabiera mi to dużo czasu (…) jest taka zasada, że [MDMA] nie przyjmuje się częściej niż raz na miesiąc” (Dz, 3, Ł);

Nie brać codziennie to na pewno. Jak czułem się źle to nie brałem więcej tylko czekałem aż się poczuję dobrze. I nie brać regularnie, robić sobie przerwy, żeby nie było rutyny” (Ch, 1, W).

Staram się nie stwarzać takiej sytuacji [do używania], już nie kupuję sama dla siebie, jak jest okazja to zapalę, ale staram się sama nie stwarzać takich sytuacji” (Dz, 2, W).

– przyjmowanie doustne zamiast donosowego (w przypadku używania stymulantów):

Na pewno powiem, że jest bardziej odpowiedzialnie połykać [niż wciągać nosem], więc tego bym się trzymał (…) bo też unika się kompulsywnego dawkowania tego” (Ch, 3, Krk).

(…) z tego co wiem [MDMA]w kapsułkach jest najbezpieczniejszy" (Ch, 3, W).

– bieżąca kontrola stanu zdrowia podczas używania substancji:

Mieliśmy taką manię sprawdzania pulsu, choćby ręką czy na pulsometrze na telefonie. Moi koledzy jak się zagłębili w temat dopalaczy to mierzyli sobie ciągle ciśnienie żeby kontrolować tą pracę serca. Myślę, że tak, jak serce nawalało już zbyt mocno to można było też stwierdzić, że pora na przerwę” (Ch, 1, Kat).

– posiadanie konstruktywnych postaw względem substancji (które sprzyjają ograniczaniu lub unikaniu używania), a także branie pod uwagę bieżących i planów (np. nauka szkolna; relacje społeczne, w tym umówione spotkania; obowiązki w pracy itp.):

To jest dodatek do imprezy a nie jej warunek (…) Też trzeba wiedzieć jaka jest impreza, o której się kończy (…) już nie tam na siłę przed powrotem do domu jeszcze jedną, tylko trzeba wiedzieć dobra za tyle i tyle wychodzimy z imprezy to już koniec, stop” (Dz, 3, W).

(…) w sobotę czasami na imprezy, jakiś gibon jeżeli nie ma dużo lekcji albo jakichś sprawdzianów czy dużo zadane” (Dz, 3, W).

Czasem wolę sobie zapalić w momencie kiedy nie mam już nic do zrobienia. Wiem, że w takim stanie średnio będę mógł się na czymkolwiek skupić” (Ch, 2, W).

– angażowanie się w alternatywne aktywności (np. nauka, sport, pasja) i znajomości (w tym z osobami „które nie biorą”):

Teraz robię sobie przerwę [od używania], czuję się lepiej, bo zacząłem ćwiczyć, nie chciało mi się ćwiczyć jak paliłem dużo, bo to normalne że upośledza motywację. Zacząłem ćwiczyć bardziej, skupiłem się na tym, teraz idę do szkoły, pora na naukę, pora na zrobienie czegoś innego. Potem będzie czas na relaks i może się do tego wróci. Na razie trzymam się tego (…) dbam o to, żeby moje życie nie było oparte tylko na ziole to byłoby nudne, z czystego rozsądku. Trzeba dbać o to, żeby kontakt z rzeczywistością mieć, wychodzić do ludzi, uczyć się rzeczy które mnie interesują. Trzeba trzymać kontakt z rzeczywistością, sport, dziewczyna, znajomi, nauka, praca. Wszystko to trzyma, życie realne trzyma mnie z dala [od używania] często” (Ch, 2, W).

(…) żeby ludzie jakąś pasję mieli, bo jak człowiek nie ma pasji to nie ma co robić i jedyną rozrywką jaką ma są substancje psychoaktywne. Pasja jest najbardziej w stanie odciągnąć od uzależnień, akceptacja samego siebie na pewno, stwierdzenie że ja jestem spoko” (Ch, 2, W).

Jak mówiłem na początku jakieś pozytywne zajęcia. Uwielbiam grać w piłkę, jak było ciepło jeździmy nad to Zegrze kąpać się, wypożyczamy kajaki. Oprócz tego chodzimy na bulwary wiślane, tam też tego nie robimy (…) Spędzam czas z rodziną, bo mam braci, dwie siostry, jakiś grill rodzinny się zrobi. Albo mam też środowisko osób, które nie biorą i z nimi spędzam czas” (Ch, 4, W).

Ponadto w badaniu zidentyfikowano również sprzyjające ograniczaniu ryzyka i szkód „kumpelskie zachowania”, „nieopisane normy” i „zasady” w grupie znajomych, z którymi się używa:

Są niepisane normy, przede wszystkim nikt nikogo by tam nie zmusił do palenia. To jest grzeczne częstowanie, albo ktoś się decyduje albo nie. Jeżeli słyszymy, że ktoś robi sobie przerwę to mu nawet nie proponujemy, żeby nie ułatwiać mu złamania się w tym postanowieniu. Tak samo jak ktoś czuje się źle i mówi o tym, może liczyć na to że wszyscy mu pomogą. Kolejna zasada, jeżeli ktoś nie ma przy sobie gotówki a składamy się na coś to nie ma problemu, żeby ktoś komuś pożyczył, no bo chyba sobie sami ufamy, że odda. Chyba, że nie oddaje to wprost mówimy no stary nie oddałeś ostatnio to nie licz teraz, dopóki nie oddasz. Normalne podejście do człowieka. Jakie jeszcze zasady, sami siebie wspieramy. Takie zasady jak paczki kumpli. Jeżeli ktoś ma problem i o tym mówi, to chce o tym pogadać i trzeba mu jakoś pomóc. Czysto kumplowskie zachowanie, ludzkie zachowanie. Jeszcze ważna zasada, jeżeli widzimy że ktoś przesadza z czymś to mu zwracamy na to uwagę” (Ch, 2, W).

Szczerze mówiąc każdy z nas się stara żeby robić to jak najrzadziej. Jak się umawiamy to się umawiamy i nie umawia się ze mną cztery osoby tylko jedna, bo reszta osób nie chce akurat w tym dniu tego zrobić” (Dz, 4, W).

Człowiek nie panuje nad sobą, są tacy ludzie co do oporu i co dostaną to zjedzą, niemniej jednak to w środowisku narkomańskim jest też nisza, większość ludzi zdecydowana dba o siebie i też pilnuje tego czy to ich nie zabije, czy jest szansa na to, ludzie się starają zabezpieczać” (Ch, 4, Krk).

Należy jednak dodać, że wśród respondentów znalazły się również osoby, które nie potrafiły wymienić żadnych stosowanych przez siebie lub znajomych sposobów ograniczania ryzyka i szkód:

Nie wiem. Nic chyba. Wiedziałam co robię ale nie zdawałam sobie z tego sprawy” (Dz, 1, Krk).

Mam wrażenie, że w niektórych środowiskach zupełnie nie, że to wynika z braku wiedzy, że coś takiego należy robić i że niektórzy ludzie to odkrywają, biegną w to i się skazują sami” (Dz, 5, W).

Moi znajomi idą raczej na żywioł, nie myślą o tym zazwyczaj, nie myślą, że coś się może wydarzyć takiego, że będą potrzebować pomocy, na żywioł robią wszystko” (Ch, 5, Krk).

Omówienie wyników

Celem tego badaniu była eksploracja sposobów ograniczania ryzyka i szkód związanych z używaniem substancji psychoaktywnych przez polską młodzieży, co pozwoliło na poszerzenie kategorii służących do ich opisu. Spośród repertuaru zidentyfikowanych praktyk wyróżnić można zarówno mieszczące się w wąskiej (stosowane bezpośrednio przed, w trakcie lub po używaniu substancji) jak i szerokiej (dotyczących także unikania używania w ogóle) ich definicji23)Pearson, M. R. (2013). Use of alcohol protective behavioral strategies among college students: A critical review. Clinical psychology review, 33(8), 1025-1040.. Przy czym praktyki te były najlepiej znane i najczęściej stosowane wśród młodzieży przyjmującej substancje w kontekście rekreacyjnym (domówki, imprezy lub festiwale), a najrzadziej wśród wychowanków MOW i MOS. Wypowiedzi tych pierwszych – skupiając się na minimalizacji ryzyka zdrowotnych i prawnych konsekwencji oraz unikaniu niepożądanych i maksymalizacji pożądanych efektów działania – mieściły się w definicji wąskiej. Natomiast wypowiedzi wychowanków MOW i MOS, dotyczące głównie unikania, odmawiania lub ograniczania używania, reprezentowały sposoby z definicji szerokiej. Prawdopodobną przyczyną tego zróżnicowania było objęcie tych grup młodzieży innymi działaniami profilaktycznymi: z zakresu profilaktyki wskazującej i redukcji szkód podczas imprez i festiwali w miastach objętych badaniami (partyworking), o czym wspominali również sami respondenci; oraz zorientowanym na abstynencje i rozwijanie umiejętności psychospołecznych programach w placówkach MOW i MOS. Innych przyczyn należy poszukiwać po stronie odmiennych motywów, kontekstów i wzorów używania substancji w tych grupach24)Raport z badań: „Analiza jakościowa stylu życia 17-18-letnich użytkowników substancji psychoaktywnych, wzorów i motywów używania substancji oraz innych zachowań problemowych”, przeprowadzonych przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w 2019 r. Dostęp (25.09.2019) pod adresem: https://www.cinn.gov.pl/portal?id=166545.

Ponadto, niektóre z wymienianych przez badaną młodzież sposobów ograniczania ryzyka i szkód były specyficzne dla danej substancji (np. przyjmować stymulanty doustnie zamiast donosowo), a inne dotyczyła używania substancji w ogóle (np. decydować się na używanie jedynie w bezpiecznym otoczeniu i zaufanym towarzystwie). Nie zaobserwowano jednak wyraźnych różnic w znajomości i stosowaniu takich zachowań ze względu na płeć.

Co ważne, z analizy całości materiału25)Ibidem. wynika, że wymieniane sposoby ograniczania ryzyka i szkód były stosowane doraźnie lub wybiórczo (np. przy zachowaniu mieszania kilku substancji lub tylko przy stosowaniu większych dawek). Przy czym nasze wyniki pokrywają się z rezultatami innych przeprowadzonych w tym zakresie badań jakościowych, w tym: amerykańskiego badania nad zachowaniami chroniącymi od negatywnych konsekwencji picia alkoholu wśród studentów pierwszorocznych26)Howard, D. E., Griffin, M., Boekeloo, B., Lake, K., & Bellows, D. (2007). Staying safe while consuming alcohol: A qualitative study of the protective strategies and informational needs of college freshmen. Journal of american college health, 56(3), 247-254.; portugalskiego badania nie-problemowych użytkowników substancji nielegalnych27)Cruz, O. S. (2015). Nonproblematic illegal drug use: Drug use management strategies in a Portuguese sample. Journal of Drug Issues, 45(2), 133-150.; czy badania na temat używania substancji przez młodzież na tle różnych kontekstów geograficznych, politycznych i socjo-kulturowych w Kanadzie28)Jenkins, E. K., Slemon, A., & Haines-Saah, R. J. (2017). Developing harm reduction in the context of youth substance use: insights from a multi-site qualitative analysis of young people’s harm minimization strategies.Harm reduction journal, 14(1), 53.. Jednakże, w przypadku większości ze zidentyfikowanych – w naszych oraz przytoczonych wyżej badaniach – sposobów ograniczania ryzyka i szkód, brak jest empirycznych dowodów ich skuteczności, co powinno zostać uwzględnione w dalszych badaniach w tym zakresie.

Wnioski

Pomimo podejmowanego ryzyka, młodzież używająca substancji psychoaktywnych cechuje aktywne zaangażowanie w ograniczaniu związanych z tym zagrożeń. Przy czym kluczową rolę odgrywają w tym również znajomi. Co więcej, prócz różnych sposobów ograniczania ryzyka i szkód zidentyfikowano także silne zapotrzebowanie na wiedzę ekspercką w tym zakresie. Natomiast głównym źródłem takich informacji jest obecnie Internet. Wyniki naszego badania sugerują więc, że kierowane do młodzieży używającej substancji psychoaktywnych oddziaływania profilaktyczne i terapeutyczne mogą skorzystać z zastosowania podejścia ograniczania ryzyka i szkód, uwzględnienia roli znajomych oraz platform online.

Skrócona wersja artykułu ukazała się w Serwisie Informacyjnym UZALEŻNIENIA nr 4/2019.

Przypisy   [ + ]

1. Chambers, R. A., Taylor, J. R., & Potenza, M. N. (2003). Developmental neurocircuitry of motivation in adolescence: a critical period of addiction vulnerability. American Journal of Psychiatry, 160(6), 1041–1052.
2. Patton, G. C., & Viner, R. (2007). Pubertal transitions in health. The Lancet, 369 (9567), 1130-1139.
3. Wagner F. E., Tarolla M. S. (2002). Course and outcome. In Essau, C. (Ed.). Substance abuse and dependence in adolescence: epidemiology, risk factors and treatment (pp. 119-142). New York, NY: Psychology Press.
4. Okulicz-Kozaryn, K., & Sierosławski, J. (2007). Validation of the “problematic use of narcotics” (PUN) screening test for drug using adolescents. Addictive behaviors, 32 (3), 640-646.
5. Stockings, E., Hall, W. D., Lynskey, M., Morley, K. I., Reavley, N., Strang, J., … & Degenhardt, L. (2016). Prevention, early intervention, harm reduction, and treatment of substance use in young people. The Lancet Psychiatry, 3(3), 280-296.
6. Nutt, D. J., King, L. A., & Phillips, L. D. (2010). Drug harms in the UK: a multicriteria decision analysis. The Lancet, 376(9752), 1558-1565.
7. Cruz, O. S. (2015). Nonproblematic illegal drug use: Drug use management strategies in a Portuguese sample. Journal of Drug Issues, 45(2), 133-150.
8. Panagopoulos, I., & Ricciardelli, L. A. (2005). Harm reduction and decision making among recreational ecstasy users. International Journal of Drug Policy, 16(1), 54-64.
9. Soar, K., Turner, J. J. D., & Parrott, A. C. (2006). Problematic versus non-problematic ecstasy/MDMA use: the influence of drug usage patterns and pre-existing psychiatric factors. Journal of Psychopharmacology, 20(3), 417-424.
10. Carhart-Harris, R. L., & Nutt, D. J. (2013). Experienced drug users assess the relative harms and benefits of drugs: a web-based survey. Journal of psychoactive drugs, 45(4), 322-328.10
11. Maxwell, S., Bigg, D., Stanczykiewicz, K., & Carlberg-Racich, S. (2006). Prescribing naloxone to actively injecting heroin users: a program to reduce heroin overdose deaths. Journal of addictive diseases, 25(3), 89-96.
12. Phillips, K. T., & Rosenberg, H. (2008). The development and evaluation of the Harm Reduction Self-Efficacy Questionnaire.Psychology of Addictive Behaviors, 22(1), 36.
13. Glassman, T., Werch, C. C., & Jobli, E. (2007). Alcohol self-control behaviors of adolescents. Addictive Behaviors, 32(3), 590-597.
14. Pearson, M. R. (2013). Use of alcohol protective behavioral strategies among college students: A critical review. Clinical psychology review, 33(8), 1025-1040.
15. Carhart-Harris, R. L., & Nutt, D. J. (2010). User perceptions of the benefits and harms of hallucinogenic drug use: A web-based questionnaire study. Journal of Substance Use, 15(4), 283-300.
16. Móró, L., Simon, K., Bárd, I., & Racz, J. (2011). Voice of the psychonauts: Coping, life purpose, and spirituality in psychedelic drug users. Journal of Psychoactive Drugs, 43(3), 188-198.
17. Allott, K., & Redman, J. (2006). Patterns of use and harm reduction practices of ecstasy users in Australia. Drug and Alcohol Dependence, 82(2), 168-176.
18. Fernández-Calderón, F., Lozano-Rojas, O., Rojas-Tejada, A., Bilbao-Acedos, I., Vidal-Giné, C., Vergara-Moragues, E., & González-Saiz, F. (2014). Harm reduction behaviors among young polysubstance users at raves. Substance abuse, 35(1), 45-50.
19. Konecki, K. (2000). Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana. PWN.
20. Hill, C. E. (2012). Consensual qualitative research: A practical resource for investigating social science phenomena. American Psychological Association.
21. Raport z badań: „Analiza jakościowa stylu życia 17-18-letnich użytkowników substancji psychoaktywnych, wzorów i motywów używania substancji oraz innych zachowań problemowych” przeprowadzonych przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w 2019 r. Dostęp (25.09.2019) pod adresem: https://www.cinn.gov.pl/portal?id=166545
22. Ibidem.
23. Pearson, M. R. (2013). Use of alcohol protective behavioral strategies among college students: A critical review. Clinical psychology review, 33(8), 1025-1040.
24. Raport z badań: „Analiza jakościowa stylu życia 17-18-letnich użytkowników substancji psychoaktywnych, wzorów i motywów używania substancji oraz innych zachowań problemowych”, przeprowadzonych przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w 2019 r. Dostęp (25.09.2019) pod adresem: https://www.cinn.gov.pl/portal?id=166545
25. Ibidem.
26. Howard, D. E., Griffin, M., Boekeloo, B., Lake, K., & Bellows, D. (2007). Staying safe while consuming alcohol: A qualitative study of the protective strategies and informational needs of college freshmen. Journal of american college health, 56(3), 247-254.
27. Cruz, O. S. (2015). Nonproblematic illegal drug use: Drug use management strategies in a Portuguese sample. Journal of Drug Issues, 45(2), 133-150.
28. Jenkins, E. K., Slemon, A., & Haines-Saah, R. J. (2017). Developing harm reduction in the context of youth substance use: insights from a multi-site qualitative analysis of young people’s harm minimization strategies.Harm reduction journal, 14(1), 53.