Katarzyna Syroka

Prawa pacjenta

2 lutego 2013  

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie tematyki praw pacjenta w świetle obowiązujących w Polsce przepisów.

Artykuł został przejrzany i przedstawia stan prawny na dzień 9.08.2016 r.

Od wielu lat możemy zaobserwować rozwój regulacji prawnych dotyczących praw pacjenta. Początkowo rozpatrywano je jedynie przez pryzmat praw człowieka, jednak liczne akty o charakterze międzynarodowym spowodowały, że w centrum zainteresowania rządów, organizacji, fundacji i stowarzyszeń znalazły się prawa pacjenta sensu stricte. Niewątpliwą rolę odegrała tu Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), która głosi, że rozwój systemów opieki zdrowotnej, wzrost ich złożoności, coraz większe ryzyko zabiegów lekarskich, rozwój wiedzy i technologii medycznych, częsta depersonalizacja i dehumanizacja leczenia wymagają rozpoznania i podkreślenia wagi samodecydowania każdego człowieka w sprawach własnego zdrowia, poszanowania nienaruszalności jego osoby, prywatności i przekonań religijnych1)M. Nestorowicz, Prawo medyczne, Toruń 2005, s. 16..

W 1994 roku WHO przedstawiła model Deklaracji Praw Pacjenta, jako wytyczne do stosowania w poszczególnych krajach. Znalazły one odzwierciedlenie w polskiej Karcie Praw Pacjenta, która została opracowana w 1998 roku i przekazana przez ministra zdrowia do publicznej wiadomości. Jednocześnie w Kasach Chorych ustanowiono instytucję tymczasowych Rzeczników Praw Pacjenta, która po powstaniu Narodowego Funduszu Zdrowia nadal funkcjonowała. Kolejnym krokiem naprzód w zakresie ochrony i egzekwowania praw pacjenta było powołanie w 2002 roku, na mocy zarządzenia ministra zdrowia z dnia 28 grudnia 2001 roku, Biura Praw Pacjenta, jako samodzielnej jednostki budżetowej oraz rzeczników praw pacjenta szpitala psychiatrycznego. Wszystkie inicjatywy, o których mowa miały jednak ograniczony zakres działania i dlatego też niezbędne było powołanie instytucji działającej na rzecz ochrony praw pacjenta niezależnej od ministra zdrowia, Narodowego Funduszu Zdrowia oraz samorządów medycznych2)A. Augustynowicz, Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – próba oceny, „Prawo i Medycyna” 4/2009, s. 41.. Na taką potrzebę wskazały także rekomendacje konferencji „Białego Szczytu” z dnia 19 marca 2008 roku – „istnieje potrzeba instytucjonalizacji ochrony praw pacjenta obejmującej zarówno monitorowanie sytuacji pacjenta w systemie ochrony zdrowia, reprezentację pacjenta przed organami władzy publicznej, jak i występowanie do władz publicznych w sprawach systemowych rozwiązań poprawiających ochronę i egzekwowanie praw pacjenta; może to nastąpić poprzez wyodrębnienie niezależnej instytucji Rzecznika Praw Pacjenta bądź w drodze wzmocnienia aktywności Rzecznika Praw Obywatelskich”3)Ibidem.. Zdecydowano się na powołanie Rzecznika Praw Pacjenta jako centralnego organu administracji rządowej właściwego w sprawach ochrony praw pacjentów. 6 listopada 2008 roku Sejm RP uchwalił ustawę o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta4)Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. nr 52, poz. 17; tekst jednolity: Dz.U. 2016 nr 2 poz. 186). (dalej: Ustawa), która weszła w życie 5 czerwca 2009 roku. Prezes Rady Ministrów Donald Tusk powołał, z dniem 2 października 2009 roku, Krystynę Barbarę Kozłowską na stanowisko Rzecznika Praw Pacjenta.

Omawiana Ustawa określa przede wszystkim prawa pacjenta, zasady udostępniania dokumentacji medycznej, obowiązki podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych związane z prawami pacjenta, tryb powoływania, odwoływania i kompetencje Rzecznika Praw Pacjenta oraz postępowanie w sprawach praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów.

Do czasu wejścia w życie Ustawy kwestie praw pacjenta były uregulowane w ustawie z dnia 30 sierpnia 1991 roku o zakładach opieki zdrowotnej5)Ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2007 r. nr 14, poz. 89 z późn. zm.).. Warto w tym kontekście zauważyć, że Ustawa reguluje prawa pacjenta o podstawowym charakterze, stąd też poza obszarem regulacji pozostają prawa mające charakter szczegółowy, odnoszące się do wyodrębnionych podmiotowo grup pacjentów, tj. np. pacjenci szpitali psychiatrycznych czy też sytuacja dawców, biorców komórek, tkanek i narządów.

Definicje

Dla rozważań na temat praw pacjenta kluczowe znaczenie ma definicja samego pojęcia „pacjent”. Biorąc pod uwagę kontekst etymologiczny, należy zauważyć, że słowo „pacjent” pochodzi od łacińskiego patiens, które oznacza ‘cierpiącego’, ‘chorego’. Z kolei według słownika języka polskiego pacjent jest to chory zwracający się po poradę do lekarza, znajdujący się pod jego opieką6)E. Sobol (red.), Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1995, s. 591.. Zgodnie z definicją zawartą w Ustawie pacjentem jest osoba zwracająca się o udzielenie świadczeń zdrowotnych lub korzystająca ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych lub osobę wykonującą zawód medyczny. Takie ujęcie pojęcia pacjent jest koherentne z kierunkiem obranym przez Światową Organizację Zdrowia w tym zakresie. Pacjentem jest zatem osoba korzystająca ze świadczeń zdrowotnych niezależnie od tego, czy jest ona zdrowa, czy chora. Dla pełnego zrozumienia pojęcia „pacjent” konieczne jest odwołanie się do definicji świadczenia zdrowotnego. I tak świadczeniem zdrowotnym są działania służące zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu i poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady ich wykonywania, w szczególności związane z:

  • badaniem i poradą lekarską,
  • leczeniem,
  • badaniem i terapią psychologiczną,
  • rehabilitacją leczniczą,
  • opieką nad kobietą ciężarną i jej płodem, porodem, połogiem oraz nad noworodkiem,
  • opieką nad zdrowym dzieckiem,
  • badaniem diagnostycznym, w tym z analityką medyczną,
  • pielęgnacją chorych,
  • pielęgnacją niepełnosprawnych i opieką nad nimi,
  • opieką paliatywno-hospicyjną,
  • orzekaniem i opiniowaniem o stanie zdrowia,
  • zapobieganiem powstawaniu urazów i chorób poprzez działania profilaktyczne oraz szczepienia ochronne,
  • czynnościami technicznymi z zakresu protetyki i ortodoncji,
  • czynnościami z zakresu zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze.

Od terminu „świadczenie zdrowotne” należy odróżnić szersze pojęcie „świadczenia opieki zdrowotnej”, obejmujące swym zakresem nie tylko świadczenia zdrowotne, ale również „świadczenia zdrowotne rzeczowe” (związane z procesem leczenia, leki, wyroby medyczne, w tym wyroby medyczne będące przedmiotami ortopedycznymi i środki pomocnicze) oraz „świadczenia towarzyszące” (zakwaterowanie i wyżywienie w zakładzie opieki zdrowotnej całodobowej i całodziennej oraz usługi transportu sanitarnego)7)M. Śliwka, Prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych (w:) Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – komentarz, pod red. M. Nestorowicza, Warszawa 2009, s. 46.. Zdaniem M. Śliwki na uznanie zasługuje wyodrębnienie z katalogu świadczeń opieki zdrowotnej grupy tzw. świadczeń gwarantowanych, czyli świadczeń finansowanych w całości lub współfinansowanych ze środków publicznych na zasadach i w zakresie określonym w ustawie z dnia 27 sierpnia 2004 roku o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych8)Ibidem; ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. 2015 nr 0 poz.581 – tekst jednolity).. Zgodnie z art. 15 ust. 2 wymienionej ustawy w ich skład wchodzą świadczenia z zakresu:

  • podstawowej opieki zdrowotnej,
  • ambulatoryjnej opieki specjalistycznej,
  • leczenia szpitalnego,
  • opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień,
  • rehabilitacji leczniczej,
  • świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej,
  • leczenia stomatologicznego,
  • lecznictwa uzdrowiskowego,
  • zaopatrzenia w wyroby medyczne będące przedmiotami ortopedycznymi oraz środki pomocnicze,
  • ratownictwa medycznego,
  • opieki paliatywnej i hospicyjnej,
  • świadczeń wysokospecjalistycznych,
  • programów zdrowotnych,
  • leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych dostępnych w aptece na receptę,
  • programów lekowych określonych w przepisach ustawy o refundacji,
  • leków stosowanych w chemioterapii określonych w przepisach ustawy o refundacji,
  • leków nieposiadających pozwolenia na dopuszczenie do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, sprowadzanych z zagranicy,
  • środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, sprowadzonych z zagranicy.

Ustawa ma zastosowanie do pacjentów wszystkich zakładów opieki zdrowotnej, bez względu na ich formę organizacyjno-prawną czy sposób finansowania. Zawiera regulacje na temat prawa pacjenta do świadczeń zdrowotnych, prawa pacjenta do informacji, prawa pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych, prawa pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych9)Ze względu na wielopłaszczyznowość problemu prawa pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych, nie zostanie ono zaprezentowane w ramach niniejszego artykułu., prawa do poszanowania intymności i godności pacjenta, prawa pacjenta do dokumentacji medycznej, do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, do opieki duszpasterskiej oraz prawa pacjenta do przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie. Wśród uprawnień pacjenta zapisano także prawo do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza, co jest rozwiązaniem innowacyjnym. Moim zdaniem takie uregulowanie zasługuje na aprobatę, ponieważ stwarza możliwość bezpośredniej reakcji pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego w przypadku jakichkolwiek wątpliwości co do rozpoznania dokonanego przez lekarza, jeżeli orzeczenie (opinia) ma wpływ na prawa lub obowiązki pacjenta wynikające z przepisów prawa. Sprzeciw wnosi się do Komisji Lekarskiej działającej przy Rzeczniku Praw Pacjenta, za jego pośrednictwem, w terminie 30 dni od dnia wydania opinii albo orzeczenia przez lekarza orzekającego o stanie zdrowia pacjenta. W celu wyeliminowania zachowań nacechowanych emocjami wprowadzono wymóg uzasadnienia sprzeciwu, w tym wskazania przepisu prawa, z którego wynikają prawa lub obowiązki, o których mowa powyżej. Jeżeli pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy nie uczynią zadość tym warunkom, wówczas sprzeciw podlega zwrotowi. W skład Komisji Lekarskiej wchodzi trzech lekarzy, w tym dwóch tej samej specjalności co lekarz, który wydał opinię albo orzeczenie. Orzeczenia Komisji Lekarskiej są ostateczne, co nie oznacza, że pacjent nie może skorzystać z drogi sądowej w celu dochodzenia swoich roszczeń.

Stać w kolejce?

Zgodnie z treścią Ustawy każdy pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej. Omawiane uprawnienie podlega jednak ograniczeniu temporalnemu, ponieważ „ustawodawca (…) przewidział dopuszczalność istnienia tzw. kolejki medycznej – również z powodu ograniczoności środków finansowych”10)SA w Warszawie z 29.04.2004 r. I ACa 1/04, Apel. Warszawa 2005, nr 2, poz. 14.. Wówczas pacjent ma prawo do przejrzystej, obiektywnej, opartej na kryteriach medycznych procedury ustalającej kolejność dostępu do tych świadczeń. Bez względu na powyższe, w sytuacjach zagrożenia zdrowia lub życia pacjent ma prawo do natychmiastowego udzielenia świadczeń zdrowotnych, a w przypadku porodu pacjentka ma prawo do uzyskania świadczeń zdrowotnych związanych z porodem. Ponadto można żądać, aby udzielający świadczeń zdrowotnych lekarz zasięgnął opinii innego lekarza lub zwołał konsylium lekarskie, natomiast pielęgniarka (położna) zasięgnęła opinii innej pielęgniarki (położnej). W sytuacji gdy żądanie zostanie uznane za bezzasadne lekarz/pielęgniarka (położna) może odmówić zwołania konsylium lekarskiego lub zasięgnięcia opinii innego lekarza. Zarówno żądanie pacjenta, jak i odmowa zostaje odnotowana w dokumentacji medycznej, do której pacjent ma prawo dostępu. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego „(…) obowiązek prowadzenia i udostępniania dokumentacji medycznej dotyczy wszystkich zakładów opieki zdrowotnej, czyli również zakładów niepublicznych”11)TK z 28.11.2005 r., K 22/05, OTK 2005, nr 10 A, poz. 18.. Pacjent ma prawo dostępu do dokumentacji medycznej12)Dokumentacja medyczna zawiera co najmniej oznaczenie pacjenta, pozwalające na ustalenie jego tożsamości: a) nazwisko i imię (imiona), b) datę urodzenia, c) oznaczenie płci, d) adres miejsca zamieszkania, e) numer PESEL, jeżeli został nadany, w przypadku noworodka – numer PESEL matki, a w przypadku osób, które nie mają nadanego numeru PESEL – rodzaj i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość, f) w przypadku, gdy pacjentem jest osoba małoletnia, całkowicie ubezwłasnowolniona lub niezdolna do świadomego wyrażenia zgody – nazwisko i imię (imiona) przedstawiciela ustawowego oraz adres jego miejsca zamieszkania oznaczenie podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych ze wskazaniem komórki organizacyjnej, w której udzielono świadczeń zdrowotnych, opis stanu zdrowia pacjenta lub udzielonych mu świadczeń zdrowotnych oraz datę sporządzenia., która dotyczy jego stanu zdrowia oraz udzielonych mu świadczeń zdrowotnych. Z kolei podmiot udzielający świadczeń ma obowiązek udostępnienia dokumentacji bezpośrednio pacjentowi, jego przedstawicielowi ustawowemu bądź też osobie upoważnionej przez niego. W przypadku śmierci pacjenta prawo wglądu w dokumentację medyczną ma osoba, która została do tego wyraźnie upoważniona. Dokumentacja medyczna może zostać udostępniona podmiotom, o którym mowa powyżej, poprzez możliwość wglądu w siedzibie podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych, poprzez sporządzenie wyciągów, odpisów, kopii lub poprzez wydanie oryginału za pokwitowaniem odbioru. Możliwość sporządzania wyciągów, odpisów oraz kopii uwarunkowana została koniecznością ponoszenia opłat, których wysokość określa Ustawa. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego „opłata ta nie jest podatkiem (…). W zamian za poniesienie tej opłaty uprawniony podmiot otrzymuje swoistą usługę zakładu opieki zdrowotnej polegającą na konkretnej czynności technicznej (…)”13)TK z 28.11.2005 r., K 22/05, OTK 2005, nr 10 A, poz. 18.. Na podmiocie udzielającym świadczeń zdrowotnych ciąży również obowiązek przechowywania dokumentacji medycznej przez okres 20 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym dokonano ostatniego wpisu, z wyjątkiem:

  • dokumentacji medycznej w przypadku zgonu pacjenta na skutek uszkodzenia ciała lub zatrucia, która jest przechowywana przez okres 30 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpił zgon;
  • zdjęć rentgenowskich przechowywanych poza dokumentacją medyczną pacjenta, które są przechowywane przez okres 10 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym wykonano zdjęcie;
  • skierowań na badania lub zleceń lekarza, które są przechowywane przez okres 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym udzielono świadczenia będącego przedmiotem skierowania lub zlecenia;
  • dokumentacji medycznej dotyczącej dzieci do ukończenia 2. roku życia, która jest przechowywana przez okres 22 lat.

Prawo do informacji

Kolejnym prawem pacjenta, które zostało uregulowane w Ustawie jest prawo do informacji. Pacjent ma prawo do informacji o swoim stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu. Uprawnienie to obejmuje także małoletniego, który ukończył 16 lat lub jego ustawowego przedstawiciela. O diagnozie choroby stanowiącej zagrożenie życia należy informować oględnie i taktownie, ale rzetelnie i w miarę możliwości wyczerpująco; nie jest dopuszczalne zatajenie takiej informacji, dopuszczalne może być jej ograniczenie14)M. Świderska, Prawo pacjenta do informacji (w:) Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – komentarz, pod red. M. Nestorowicza, Warszawa 2009, s. 81.. W sytuacjach wyjątkowych lekarz może ograniczyć informację o stanie zdrowia i o rokowaniu, jeżeli według jego oceny przemawia za tym dobro pacjenta. W takich przypadkach lekarz informuje przedstawiciela ustawowego pacjenta lub osobę upoważnioną przez pacjenta. Na żądanie pacjenta lekarz ma jednak obowiązek udzielić mu żądanej informacji. Dla porównania warto zwrócić uwagę na fakt, że „totalitaryzm bardzo prosto załatwiał problem poważnej diagnozy i złego rokowania w świadomości pacjenta. Pacjent musi dojść do śmierci w pełnej niewiedzy o niej, aby jego kondycja fizyczna i psychiczna w momencie umierania była jak najlepsza i aby sprawiał umieraniem jak najmniej kłopotów żyjącym, a zwłaszcza swoim bliskim i służbie zdrowia. Tym sposobem umieranie mas ludzkich szło sprawnie i kosztowało minimum wysiłku ze strony otoczenia – zaledwie kilka drobnych kłamstw ze strony lekarzy i pielęgniarek”15)J. Schimmel, Totalitaryzm a etyka lekarska, „Gazeta Lekarska” VII 1990..

W ramach prawa do informacji istnieje również uprawnienie do uzyskania wiadomości na temat przysługujących mu praw. Wszystkie informacje uzyskiwane przez pacjenta powinny być przekazywane w sposób przystępny i zrozumiały. Po ich uzyskaniu pacjent ma prawo przedstawić lekarzowi swoje zdanie. Istnieje również możliwość zrzeczenia się prawa do informacji. Nie może to jednak dotyczyć sytuacji, gdy diagnoza jest równoznaczna z dużym prawdopodobieństwem zakażenia lub może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta bądź innych osób. Zdaniem Sądu Apelacyjnego w Poznaniu szpital ma obowiązek szczegółowego powiadamiania pacjenta i członków jego najbliższej rodziny o konsekwencjach nosicielstwa wirusa choroby zakaźnej stwierdzonej u pacjenta16)SA z 09.05.2002 r., ACA 221/02, PiM 1/2004, s. 116..

Z prawem do informacji ściśle związane jest prawo pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych. W mojej ocenie ma ono szczególne znaczenie. Zakresem omawianego przepisu objęte są bowiem wszystkie informacje związane z pacjentem, które zostały uzyskane przez osoby udzielające świadczeń zdrowotnych, w związku z wykonywaniem zawodu medycznego – uwaga ta dotyczy zarówno informacji przekazanych przez pacjenta, jak i tych, które świadczeniodawca pozyskał samodzielnie17)M. Śliwka, Prawo pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych (w:) Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – komentarz, pod red. M. Nestorowicza, Warszawa 2009, s. 113.. Warto w tym kontekście zwrócić uwagę, że informacje uzyskane od osób trzecich w trakcie czynności związanych z wykonywaniem zawodu medycznego również objęte są obowiązkiem zachowania w tajemnicy. Obowiązek ten nie ustaje z chwilą śmierci pacjenta, co nie oznacza, że nie doznaje żadnych ograniczeń. Od obowiązku zachowania tajemnicy zwolnione są osoby wykonujące czynności wynikające z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego18)Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. O ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. 2016 nr 0 poz. 546 – tekst jednolity). w stosunku do: lekarza sprawującego opiekę nad osobą z zaburzeniami psychicznymi, właściwych organów administracji rządowej lub samorządowej, co do okoliczności, których ujawnienie jest niezbędne do wykonywania zadań z zakresu pomocy społecznej, osób współuczestniczących w wykonywaniu czynności w ramach pomocy społecznej, w zakresie, w jakim to jest niezbędne, służb ochrony państwa i ich upoważnionych pisemnie funkcjonariuszy lub żołnierzy w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia postępowania sprawdzającego na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnych.

Zachowanie lekarza

Tajemnica lekarska jest jedną z najważniejszych i najbardziej znanych tajemnic zawodowych. Mimo że stanowi ona podstawę zaufania pacjenta wobec lekarza, a jej poszanowanie jest ściśle związane z istotą wykonywania zawodu, jako norma moralna pojawiła się stosunkowo późno. Medycyna staroindyjska (epoka braminizmu, tj. 800 r. p.n.e.) stworzyła ogólne zalecenia zachowania lekarzy, a wśród nich zapisano: „jeżeli lekarz jest już w domu chorego, to słowo, myśl i każdy zmysł powinien koncentrować się wyłącznie wokół leczenia pacjenta i wszystkiego, co się wiąże z jego stanem chorobowym. Nie wolno wypaplać tego, co działo się w domu chorego, ani powiadamiać chorego o przypuszczalnie grożącym mu przedwczesnym zgonie, w tych przypadkach, w których mogłoby to wyrządzić krzywdę choremu lub komukolwiek innemu”19)K. Pollak, Uczniowie Hipokratesa, Warszawa 1970, s. 86.. Z kolei w medycynie europejskiej za wzorzec postępowania uznawana jest „Przysięga Hipokratesa”. Zgodnie z jej treścią „cokolwiek bym podczas leczenia czy poza nim ujrzał czy usłyszał, czego nie należy na zewnątrz rozgłaszać, będę milczał, zachowując to w tajemnicy”20)Tekst tłumaczenia G. Piankówny i K. Kreyserowej z oryginału greckiego: Hippocrates, Opera Omnia, Lipsk 1892, t. 2.. Tymi słowami Hipokrates blisko 2,5 tys. lat temu określił zasadę przestrzegania tajemnicy lekarskiej, która wciąż pozostaje jedną z najważniejszych zasad etycznych w medycynie. Podobne stwierdzenie odnajdziemy w najstarszym zachowanym w Polsce, XV-wiecznym tekście przysięgi składanej przez licencjatów medycyny na doktora medycyny: „O tym, co słyszę w trakcie leczenia, nikomu tego nie wyjawię, lecz zachowam całkowite milczenie, jeśli będę rozumiał, że należy o tym zamilczeć”21)K. Osińska, Dorobek etyczny medycyny (w:) Refleksje nad etyką lekarską, Warszawa 1990..

Tajemnica lekarska jest to zasada deontologiczna, która nie straciła przez wieki swej aktualności, co więcej, nabiera dziś coraz większego znaczenia. Analizując ją, należy pamiętać, że lekarz z racji wykonywanych funkcji ma dostęp do najbardziej intymnych informacji dotyczących pacjenta. Często to właśnie lekarze widzą ludzi takimi, jakimi są naprawdę, a nie, jakimi chcieliby wydawać się otoczeniu. Warto pamiętać, że zasada tajemnicy lekarskiej obowiązuje również w stosunkach lekarza z osobami najbliższymi chorego. Punktem wyjścia powinien być respekt dla woli samego zainteresowanego, tj. pacjenta. Udzielanie jakichkolwiek informacji innym osobom może nastąpić jedynie za zgodą pacjenta. Zgoda nie zawsze musi być wyrażona w sposób bezpośredni czy sformalizowany i według M. Safjana wystarczy, że jest przejawiana przez takie zachowanie chorego, z którego można wnosić, że jest on zainteresowany „scedowaniem” na osobę najbliższą sprawy kontaktów z opiekującym się nim lekarzem.

Godność i poszanowanie intymności

Prawo do poszanowania intymności i godności jest kolejnym prawem pacjenta uregulowanym w Ustawie. Należy do sfery dóbr osobistych i stanowi, zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego22)„Intymność i godność stanowią dobra osobiste każdego człowieka w rozumienie art. 23 kodeku cywilnego” (SN z 18.01.1984 r., I CR 400/83, OSNC 1984, nr 11, poz. 195)., przedmiot ochrony przewidziany w kodeksie cywilnym23)Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. 2016 nr 0 poz. 380 – tekst jednolity).. Dochodzenie jednak roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych powinno opierać się na kryteriach obiektywnych. „Ocena, czy nastąpiło naruszenie dobra osobistego, jakim jest stan uczuć, godność osobista i nietykalność cielesna (…) nie może być dokonana według miary indywidualnej wrażliwości zainteresowanego (ocena subiektywna)”24)SN z 11.03.1997 r., III CKN 33/97, OSNC 1997, nr 6–7, poz. 93, SN z 04.04.2001 r., III CKN 323/00, LEX nr 365051.. Prawo pacjenta do intymności ujmuje się jako zakres faktów dotyczących jednostki i jej przeżyć, który w zasadzie nie jest przez nią ujawnione nawet osobom najbliższym25)D. Karkowska, Prawa pacjenta, Warszawa 2009, s. 467.. Intymność pacjenta, czyli bliskość, odnieść należy do wszelkich uczuć i działań związanych z udzielaniem świadczeń opieki zdrowotnej26)Ibidem.. Zdaniem W. Drabika naruszenie intymności pozostaje w związku z poczuciem wstydu27)W. Drabik, O poszanowaniu prawa pacjenta do intymności, „Puls” 1996, nr 7-8.. Z kolei „godność jest tym dobrem osobistym człowieka, które odzwierciedla wewnętrzne poczucie własnej wartości i ważności, jako indywidualnej osoby ludzkiej. Doznaje naruszenia wówczas, gdy inna osoba daje wyraz gorszej ocenie, co wywołuje usprawiedliwiony stan dyskomfortu psychicznego u adresata”28)SN z 30.10.2003 r., IV CK 149/02, LEX nr 209289.. Omawiane prawo obejmuje także prawo do umierania w spokoju i godności. Pacjent znajdujący się w stanie terminalnym ma prawo do świadczeń zdrowotnych zapewniających łagodzenie bólu i innych cierpień. Zgodnie z art. 21 Ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych może być obecna osoba bliska29)Osoba bliska to małżonek, krewny lub powinowaty do drugiego stopnia w linii prostej, przedstawiciel ustawowy, osoba pozostająca we wspólnym pożyciu lub osoba wskazana przez pacjenta., jednakże osoba wykonująca zawód medyczny udzielająca świadczeń zdrowotnych pacjentowi może odmówić jej obecności, jeżeli istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia epidemicznego lub przemawiają za tym względy bezpieczeństwa zdrowotnego pacjenta. W celu skutecznej ochrony prawa do intymności i godności pacjenta wprowadzono w Ustawie zapis, który stanowi, że osoby wykonujące zawód medyczny, inne niż udzielające świadczeń zdrowotnych, uczestniczą przy udzielaniu tych świadczeń tylko wtedy, gdy jest to niezbędne ze względu na rodzaj świadczenia. Uczestnictwo, a także obecność innych osób wymaga zgody pacjenta, a w przypadku pacjenta małoletniego, całkowicie ubezwłasnowolnionego lub niezdolnego do świadomego wyrażenia zgody, jego przedstawiciela ustawowego, i osoby wykonującej zawód medyczny, udzielającej świadczenia zdrowotnego.

W trakcie pobytu w zakładach opieki zdrowotnej przeznaczonych dla osób wymagających całodobowych lub całodziennych świadczeń zdrowotnych pacjent ma prawo do poszanowania jego życia prywatnego i rodzinnego30)P. Zaborowski, Filozofia postępowania lekarskiego, Warszawa 1990, s. 26 i n., jak również do przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie. Ustawodawca nie zdefiniował pojęcia „rzeczy wartościowe”, co w mojej ocenie nie zasługuje na aprobatę. Ponadto przepisy Ustawy nie dotyczą wprost pozostawionych na parkingu samochodów i rzeczy, które się w nich znajdują. Rozporządzenie z dnia 30 lipca 2009 roku31)Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 lipca 2009 r. w sprawie prowadzenia depozytu w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2009 r. nr 129, poz. 1068). w sprawie prowadzenia depozytu w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej zawiera szczegółowe regulacje na temat prawa, o którym mowa powyżej. I tak potwierdzenie przyjęcia rzeczy wartościowych oddawanych do depozytu w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej na czas pozostawania pacjenta w tym zakładzie, stanowi karta depozytowa. Rzeczy wartościowe w depozycie przechowuje się w opakowaniu trwale zamkniętym, ostemplowanym pieczęcią zakładu i oznaczonym numerem, pod którym depozyt został zapisany w księdze depozytów. Opakowanie, w którym jest przechowywany depozyt, przechowuje się w sejfie albo szafie pancernej.

Dla zrozumienia prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego należy nawiązać do pojęcia prywatności, które w doktrynie jest bardzo różnie definiowane. Zdaniem D. Karkowskiej prywatność to termin, który określa możliwość jednostki lub grupy osób do utrzymywania swych osobistych zwyczajów i zachowań z dala od widoku publicznego32)D. Karkowska, op. cit., s. 479.. Pacjent, który znajduje się w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej ma prawo do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z innymi osobami. Może on jednak odmówić skorzystania z tego uprawnienia. Bez względu na powyższe zakład opieki zdrowotnej jest zobligowany do zapewnienia tajemnicy korespondencji i powstrzymywania się od zachowań, które powodowałyby jedynie iluzoryczne przestrzeganie praw pacjenta33)Mam tu na myśli podsłuchiwanie rozmów telefonicznych, zapoznawanie się z treścią wiadomości elektronicznych itd.. W ramach omawianego prawa pacjentowi przysługuje również prawo do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej34)Przez dodatkową opiekę pielęgnacyjną rozumie się opiekę, która nie polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych, w tym także opiekę sprawowaną nad pacjentką w warunkach ciąży, porodu i połogu.. Realizacja uprawnień pacjenta wiąże się jednak z pewnymi kosztami. Docelowo obarczają one pacjenta, jeżeli ich realizacja skutkuje kosztami poniesionymi przez stacjonarny zakład opieki zdrowotnej. Wysokość opłaty rekompensującej koszty ustala kierownik zakładu, uwzględniając rzeczywiste koszty. W praktyce może to generować pewne trudności, ponieważ o ile ustalenie kosztów kontaktu telefonicznego czy korespondencyjnego jest możliwe, o tyle ocena kosztu pobytu osób odwiedzających czy sprawujących dodatkową opiekę pielęgnacyjną nie jest już taka jednoznaczna. W celu zminimalizowania wątpliwości wprowadzano wymóg, aby informacja o wysokości opłaty oraz sposobie jej ustalenia była jawna i udostępniana w lokalu stacjonarnego zakładu opieki zdrowotnej.

Opieka duszpasterska

Wśród praw pacjenta, które zostały zapisane w Ustawie, znajduje się także prawo do opieki duszpasterskiej. Obejmuje ono katalog uprawnień indywidualnych, w tym prawo do bezpośredniego kontaktu z duchownym wyznawanej przez pacjenta religii oraz prawo uczestnictwa w obrządkach religijnych, które powinny zostać zorganizowane przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych. W przypadku pogorszenia się stanu zdrowia lub zagrożenia życia, stacjonarny zakład opieki zdrowotnej jest obowiązany umożliwić pacjentowi kontakt z duchownym. W razie zawinionego naruszenia praw pacjenta sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 kodeksu cywilnego. Uprawnienie do zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę nie przysługuje w przypadku zawinionego naruszenia prawa pacjenta do przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie stacjonarnego zakładu opieki zdrowotnej, informacji o rodzaju i zakresie świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych oraz dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia. Ponadto w razie zawinionego naruszenia prawa pacjenta do umierania w spokoju i godności sąd może, na żądanie małżonka, krewnych lub powinowatych do drugiego stopnia w linii prostej lub przedstawiciela ustawowego, zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez nich cel społeczny na podstawie art. 448 kodeksu cywilnego.

Prawo służyć powinno uznanym wartościom moralnym i jeżeli normy prawne będą się opierać na tych wartościach, stosowanie prawa będzie pewniejsze i pozbawione intuicyjnego rozstrzygania wedle niesprecyzowanych kryteriów − dylematów natury etycznej35)A. Krajewska, Current Legal Issues Concerning Embroyo research in the UK – Aktualne problemy prawne dotyczące badań na embrionach w Wielkiej Brytanii, Wrocław 2004, s. 37.. Moim zdaniem w obliczu dokonań współczesnej medycyny zadania stawiane ustawodawcy są niezwykle trudne do zrealizowania. Bez wątpienia możliwości medycyny i działania lekarzy znacznie wyprzedziły prawo, które nie zawsze jest kompatybilne z rzeczywistością, w związku z czym przestrzeganie obowiązujących norm prawnych jest niezbędne, zwłaszcza w obszarze zdrowia i praw pacjenta.

Przypisy   [ + ]

1. M. Nestorowicz, Prawo medyczne, Toruń 2005, s. 16.
2. A. Augustynowicz, Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – próba oceny, „Prawo i Medycyna” 4/2009, s. 41.
3. Ibidem.
4. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. nr 52, poz. 17; tekst jednolity: Dz.U. 2016 nr 2 poz. 186).
5. Ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2007 r. nr 14, poz. 89 z późn. zm.).
6. E. Sobol (red.), Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1995, s. 591.
7. M. Śliwka, Prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych (w:) Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – komentarz, pod red. M. Nestorowicza, Warszawa 2009, s. 46.
8. Ibidem; ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. 2015 nr 0 poz.581 – tekst jednolity).
9. Ze względu na wielopłaszczyznowość problemu prawa pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych, nie zostanie ono zaprezentowane w ramach niniejszego artykułu.
10. SA w Warszawie z 29.04.2004 r. I ACa 1/04, Apel. Warszawa 2005, nr 2, poz. 14.
11. TK z 28.11.2005 r., K 22/05, OTK 2005, nr 10 A, poz. 18.
12. Dokumentacja medyczna zawiera co najmniej oznaczenie pacjenta, pozwalające na ustalenie jego tożsamości: a) nazwisko i imię (imiona), b) datę urodzenia, c) oznaczenie płci, d) adres miejsca zamieszkania, e) numer PESEL, jeżeli został nadany, w przypadku noworodka – numer PESEL matki, a w przypadku osób, które nie mają nadanego numeru PESEL – rodzaj i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość, f) w przypadku, gdy pacjentem jest osoba małoletnia, całkowicie ubezwłasnowolniona lub niezdolna do świadomego wyrażenia zgody – nazwisko i imię (imiona) przedstawiciela ustawowego oraz adres jego miejsca zamieszkania oznaczenie podmiotu udzielającego świadczeń zdrowotnych ze wskazaniem komórki organizacyjnej, w której udzielono świadczeń zdrowotnych, opis stanu zdrowia pacjenta lub udzielonych mu świadczeń zdrowotnych oraz datę sporządzenia.
13. TK z 28.11.2005 r., K 22/05, OTK 2005, nr 10 A, poz. 18.
14. M. Świderska, Prawo pacjenta do informacji (w:) Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – komentarz, pod red. M. Nestorowicza, Warszawa 2009, s. 81.
15. J. Schimmel, Totalitaryzm a etyka lekarska, „Gazeta Lekarska” VII 1990.
16. SA z 09.05.2002 r., ACA 221/02, PiM 1/2004, s. 116.
17. M. Śliwka, Prawo pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych (w:) Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – komentarz, pod red. M. Nestorowicza, Warszawa 2009, s. 113.
18. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. O ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. 2016 nr 0 poz. 546 – tekst jednolity).
19. K. Pollak, Uczniowie Hipokratesa, Warszawa 1970, s. 86.
20. Tekst tłumaczenia G. Piankówny i K. Kreyserowej z oryginału greckiego: Hippocrates, Opera Omnia, Lipsk 1892, t. 2.
21. K. Osińska, Dorobek etyczny medycyny (w:) Refleksje nad etyką lekarską, Warszawa 1990.
22. „Intymność i godność stanowią dobra osobiste każdego człowieka w rozumienie art. 23 kodeku cywilnego” (SN z 18.01.1984 r., I CR 400/83, OSNC 1984, nr 11, poz. 195).
23. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. 2016 nr 0 poz. 380 – tekst jednolity).
24. SN z 11.03.1997 r., III CKN 33/97, OSNC 1997, nr 6–7, poz. 93, SN z 04.04.2001 r., III CKN 323/00, LEX nr 365051.
25. D. Karkowska, Prawa pacjenta, Warszawa 2009, s. 467.
26. Ibidem.
27. W. Drabik, O poszanowaniu prawa pacjenta do intymności, „Puls” 1996, nr 7-8.
28. SN z 30.10.2003 r., IV CK 149/02, LEX nr 209289.
29. Osoba bliska to małżonek, krewny lub powinowaty do drugiego stopnia w linii prostej, przedstawiciel ustawowy, osoba pozostająca we wspólnym pożyciu lub osoba wskazana przez pacjenta.
30. P. Zaborowski, Filozofia postępowania lekarskiego, Warszawa 1990, s. 26 i n.
31. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 lipca 2009 r. w sprawie prowadzenia depozytu w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej (Dz.U. z 2009 r. nr 129, poz. 1068).
32. D. Karkowska, op. cit., s. 479.
33. Mam tu na myśli podsłuchiwanie rozmów telefonicznych, zapoznawanie się z treścią wiadomości elektronicznych itd.
34. Przez dodatkową opiekę pielęgnacyjną rozumie się opiekę, która nie polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych, w tym także opiekę sprawowaną nad pacjentką w warunkach ciąży, porodu i połogu.
35. A. Krajewska, Current Legal Issues Concerning Embroyo research in the UK – Aktualne problemy prawne dotyczące badań na embrionach w Wielkiej Brytanii, Wrocław 2004, s. 37.