Tomasz Głowik

Problematyka narkomanii w izolacji więziennej

1 lutego 2013  

Więziennictwo od wielu już lat prowadzi oddziaływania wobec osób uzależnionych od środków odurzających lub psychotropowych. Od wielu również lat realizuje stworzone przez siebie zalecenia i wytyczne, mające na celu przeciwdziałanie narkomanii. Ich rodzaj i charakter zmieniają się wraz z duchem czasu, nowymi paradygmatami w psychologii, resocjalizacji i terapii osób uzależnionych, ale pozostaje zawsze świadomość i zrozumienie związku pomiędzy uzależnieniem, narkotykami a przestępczością i readaptacją społeczną skazanych.

Narkomania jest zarówno negatywnym zjawiskiem społecznym, jak i chorobą. Powoduje poważne szkody we wszystkich sferach życia i społeczeństwa, i jednostki. W życiu uzależnionego człowieka przyczynia się do powstawania szkód zdrowotnych, psychicznych, emocjonalnych bądź związanych z jego społecznym funkcjonowaniem. Jako ujemne zjawisko społeczne zawiera w sobie „pewien” kryminogenny potencjał. Słowo „pewien” oznacza, że trudno jest opisać jednoznacznie charakter związku pomiędzy narkomanią a przestępczością. W literaturze przedmiotu spotyka się różnorodne podejścia do tego zagadnienia. Niektórzy badacze twierdzą, że narkomania jest źródłem wielu czynów przestępczych. Inni uważają, że jest dalszym etapem przestępczej kariery, a jeszcze inni, że przestępczy charakter narkomanii jest związany ze społeczną reakcją na to zjawisko, tzn. ma związek z jego spenalizowaniem1)Por. B. Hołyst, Kryminologia, s. 560–587..

Jednak żaden narkotyk ani jego zażywanie nie prowadzi wprost do czynów kryminogennych. Co więcej, wspomniane powyżej połączenie kariery kryminalnej i narkotykowej nie jest wcale determinujące, tzn. nie jest zawsze tak, że osoba, która zaczyna od marihuany czy też innego narkotyku, przerzuca się z czasem na heroinę, a następnie popada w konflikt z prawem, stając się groźnym przestępcą. Zdecydowana większość konsumentów narkotyków przestaje je zażywać w jakimś momencie swego życia i to bez żadnej terapeutycznej interwencji bądź popełnienia przestępstwa. Praktyka penitencjarna pokazuje, że wśród osób uzależnionych, które jednak popadły w konflikt z prawem, można wyróżnić dwie grupy. Pierwsza z nich to ci, którzy na skutek degradacji będącej skutkiem uzależnienia, popadli w konflikt z prawem i popełnili czyn kryminalny. W takich przypadkach przyjmuje się, że uzależnienie jest pierwotne wobec przestępczej działalności. Druga grupa to ci, którzy w trakcie swojej przestępczej kariery uzależnili się, tzn. uzależnienie jest u nich wtórne do przestępstwa. Jak wynika z powyższych informacji, tylko niektórzy spośród tych, którzy sięgają po narkotyki, popada w konflikt z prawem. Oznacza to, że przestępstwo jest wynikiem współwystępowania jeszcze innych zmiennych, takich jak: osobowość, środowisko, doświadczenia socjalizacyjne i inne.

Istotne jest to, że związek pomiędzy narkomanią a przestępczością nie ogranicza się jedynie do narkotyków nielegalnych, ale dotyczy także substancji legalnych, takich jak alkohol. J. Pinatel pisze nawet o przestępczości alkoholicznej, która dotyczy takich rodzajów przestępstw, jak zabójstwa, uszkodzenia ciała, znęcanie się nad dziećmi, przestępstwa na tle seksualnym2)Za B. Hołyst, Kryminologia, s. 539.. Nielegalne narkotyki wprowadzają zażywające je osoby w bliskość świata przestępczego.

Powyższe rozróżnienia są istotne w kontekście izolacji więziennej osób uzależnionych od narkotyków, ponieważ determinują wybór metod oddziaływań i warunkują ich skuteczność.

Przemyt narkotyków

Sytuacja pozbawienia wolności jest sytuacją trudną dla każdego człowieka, a populacja osób pozbawionych wolności bardzo mocno zróżnicowana ze względu na zaburzenia osobowości, karierę przestępczą, posiadane umiejętności zaradcze (często ich brak), doświadczenia socjalizacyjne i inne. W takich sytuacjach ludzie o niewielkich umiejętnościach zaradczych sięgają po niedojrzałe sposoby radzenia sobie. To m.in. stąd takie nasilenie zachowań agresywnych i autoagresywnych w warunkach izolacji więziennej, powstawanie negatywnych zjawisk podkultury, brak pracy nad sobą itp. Jest to także jeden z powodów sięgania po narkotyki za kratkami.

Narkotyki pełnią w izolacji więziennej różnorodne funkcje:

  • adaptacyjną – pozwalają na stopniowe przystosowanie się do warunków więziennych, radzenie sobie z napięciami, jakie z tej trudnej sytuacji wynikają, symboliczną i chwilową ucieczkę od więziennej codzienności,
  • psychologiczną – pozwalają na zaspokajanie potrzeb, które w wyniku izolacji więziennej uległy deprywacji; chodzi przede wszystkim o potrzeby emocjonalne, ale także zmysłowe, informacyjne oraz o potrzebę wolności, samostanowienia o sobie,
  • społeczną – wspólne ćpanie, palenie marihuany czy też zażywanie amfetaminy daje poczucie wspólnoty doznań i przynależności, zwiększa poczucie bezpieczeństwa,
  • ekonomiczną – handel narkotykami jest w izolacji intratnym źródłem dochodu, a pieniądze przekładają się na pozycję w hierarchii więziennej,
  • podkulturową – ćpanie w izolacji więziennej jest nielegalne i przez to staje się wyrazem lekceważenia obowiązujących norm i przepisów, próbą zademonstrowania utraconej wolności.

Pierwsze badania na temat narkomanii w polskich jednostkach penitencjarnych przeprowadzono w 1981 i 1984 roku3)Por. T. Kolarczyk, Skazani używający środków odurzających lub psychotropowych (w:) Rozwój penitencjarystyki w PRL.. Liczbę skazanych uzależnionych od środków odurzających lub psychotropowych oceniono wtedy odpowiednio na 180 osób w 1981 roku i 454 osoby w 1984 roku. Natomiast pierwsze badania epidemiologiczne dotyczące szeroko rozumianego problemu narkomanii w jednostkach penitencjarnych przeprowadzono w 1987 roku na wybranej losowo grupie 2100 tymczasowo aresztowanych i skazanych4)L. Skubis, Wyniki badań nad zjawiskiem odurzania się przez osoby osadzone w aresztach śledczych i zakładach karnych (w:) Postępowanie z narkomanami w zakładach penitencjarnych., którzy stanowili 2% całej populacji osadzonych.

Do zażywania narkotyków przed osadzeniem w zakładzie karnym przyznało się ponad 13% osadzonych, tzn., że doświadczenia z narkotykami miało ok. 10 tys. osadzonych. Najwięcej z nich, bo aż 23,5% dotyczyło skazanych młodocianych do 21. roku życia. W tej grupie osób ok. 2,5 tys. zdiagnozowano jako osoby uzależnione, wymagające leczenia. W grupie badawczej najbardziej popularne były wtedy substancje wziewne, „polska heroina” oraz barbiturany. Ponad 25% było politoksykomanami, którzy odurzali się łącząc pochodne maku z alkoholem, lekami i substancjami wziewnymi.

Nowsze badania, przeprowadzone przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w 2001 roku oraz przez niemiecką firmę biotechniczną Profos AG w 2006 roku5)K. Dubiel, A. Majcherczyk, Polski system terapii skazanych uzależnionych od narkotyków, „Przegląd Więziennictwa Polskiego” nr 52-53/2006., pozwalają na wyciągnięcie następujących wniosków:

  • prawie 1/5 wszystkich skazanych zażywała okazjonalnie narkotyki przed pobytem w zakładzie karnym lub areszcie śledczym,
  • najczęściej zażywane przez skazanych środki odurzające lub psychotropowe to leki nasenne i uspokajające, marihuana, haszysz, amfetamina, sterydy anaboliczne oraz w mniejszych ilościach halucynogeny, kokaina i ecstasy,
  • kontakty z powyższymi środkami narkotycznymi miało w izolacji więziennej w zależności od grupy wiekowej od 22 do 33% osób pozbawionych wolności,
  • zarówno ankietowani funkcjonariusze, jak i skazani oceniają, że dostępność środków narkotycznych w trakcie odbywania kary jest bardzo duża.

Wynik dotyczący dostępności narkotyków w jednostkach penitencjarnych może zdziwić czytelnika nieobeznanego z więzienną rzeczywistością. Pomimo tego, że kara pozbawienia wolności pełni funkcję izolacyjną od świata zewnętrznego, to jednak nigdzie na świecie nie ma „szczelnych więzień”. Narkotyki są dostępne w wielu zakładach karnych zarówno Polski, Anglii, Szwecji, Rosji czy też Mołdawii, a ich obecność jest związana z popytem i przemytem tych środków na teren jednostek penitencjarnych. O skali zjawiska mogą świadczyć dane statystyczne na ten temat. Otóż w 2003 roku wykryto w skali kraju 584 przypadki przemytu narkotyków. Najczęściej przemycanymi narkotykami były amfetamina i marihuana. Głównie środki te dostarczane były w paczkach oraz przynoszone z widzeń, a także wykrywane u osób przychodzących z zewnątrz do jednostek. W 2005 roku wykryto już 718 takich przemytów, rok później 703, a w 2007 roku – 622. Pomysłowość „dealerów” jest niejednokrotnie godna podziwu. Narkotyki są przemycane w oryginalnie – zdawałoby się – zapakowanych produktach żywnościowych, listach, chowane w bieliznę osobistą, połykane przez skazanych w woreczkach foliowych. W niektórych jednostkach, w których pozwala na to architektura zakładu, zdarzają się „przerzuty przez mur”.

Większość przemycanych na teren jednostek narkotyków dotyczy niewielkich ilości substancji odurzających, które są wykorzystywane na własny użytek. Zdarzają się jednak również próby jednorazowego przemytu większych ilości narkotyków, jak np. 583 tabletek amfetaminy, ½ kg haszyszu, 284 tabletek ecstasy, co wskazuje na zamiar handlu i ich rozprowadzania wśród osób pozbawionych wolności. Przeciwdziałanie przemytowi narkotyków polega przede wszystkim na efektywnym wykorzystywaniu posiadanych lub tworzeniu nowych zabezpieczeń ochronnych, regularnej kontroli pomieszczeń, niedopuszczaniu do nielegalnych kontaktów osób pozbawionych wolności, ale także na edukacji zarówno osób pozbawionych wolności, jak i osób ich odwiedzających.

Z analizy danych wynika, że w ostatnich latach nastąpił wzrost wykrywalności środków psychoaktywnych w celach mieszkalnych i stwierdzonych przypadków prób przemycania ich na teren jednostek penitencjarnych. Narkotyki w izolacji więziennej mogą być źródłem różnorodnych problemów, ponieważ powodują m.in. takie zjawiska, jak:

  • zadłużanie się osadzonych u dealerów, a w konsekwencji wykorzystywanie ich do dystrybucji i przemytu narkotyków,
  • zagrożenie bezpieczeństwa osobistego zadłużonych odbiorców,
  • wzrost konfliktowości i zachowań agresywnych z użyciem przemocy wśród osadzonych.

Postępowanie z uzależnionymi skazanymi

Obecnie w jednostkach penitencjarnych przebywa ok. 2550 osób skazanych bądź oskarżonych na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Znaczna ich część to osoby powiązane ze światem przestępczym, które trudnią się handlem narkotykami, potrafiące skutecznie ukrywać i przemycać narkotyki.

Właściwie od początku lat 80. Centralny Zarząd Zakładów Karnych (CZZK), bo tak wtedy nazywał się Centralny Zarząd Służby Więziennej (CZSW), zaczął tworzyć uregulowania prawne dotyczące działalności przeciwnarkotycznej wobec osób pozbawionych wolności. Nie oznacza to jednak, że taka działalność nie była prowadzona już wcześniej w jednostkach penitencjarnych. Stworzone na początku lat 60. oddziały dla skazanych wymagających stosowania szczególnych środków leczniczo-wychowawczych dawały taką możliwość, ale skazani narkomani stanowili w nich niewielką jedynie grupę nozologiczną. Wytyczne dyrektora CZZK z dnia 5 kwietnia 1983 roku dotyczące postępowania ze skazanymi uzależnionymi od leków i innych środków odurzających ustalały, że:

  • diagnozy uzależnienia dokonuje lekarz,
  • skazanych uzależnionych należy objąć leczeniem w specjalnie utworzonych do tego celu oddziałach dla wymagających stosowania szczególnych środków leczniczo-wychowawczych,
  • skazanych wymagających kontynuacji leczenia zobowiązuje się do zgłoszenia się do poradni na wolności,
  • personel tych oddziałów winien prowadzić również działalność profilaktyczną wobec osób nieuzależnionych.

Na początku lat 80. powstały też pierwsze oddziały dla narkomanów przy szpitalach więziennych, które nazywano pododdziałami detoksykacyjnymi.

Kodeks karny wykonawczy (kkw) z dnia 6 czerwca 1997 roku wraz z późniejszymi zmianami w art. 81 wprowadza 3 systemy odbywania kary pozbawienia wolności: programowanego oddziaływania, terapeutyczny, zwykły.

Artykuł 96 kkw stanowi: „W systemie terapeutycznym odbywają karę skazani z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi, w tym skazani za przestępstwo określone w art. 197–203 Kodeksu karnego, popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych, upośledzeni umysłowo, a także uzależnieni od alkoholu albo innych środków odurzających lub psychotropowych oraz skazani niepełnosprawni fizycznie – wymagający oddziaływania specjalistycznego, zwłaszcza opieki psychologicznej, lekarskiej lub rehabilitacyjnej”.

Artykuł ten został umieszczony w 3 oddziale rozdziału X kkw, w którym mówi się o wykonaniu i indywidualizacji kary pozbawienia wolności. Jest to ważna informacja, gdyż art. 67 § 2 mówi o zindywidualizowanych oddziaływaniach podejmowanych wobec skazanego w ramach tych systemów w celu kształtowania u niego społecznie pożądanych postaw (por. art. 67 § 1). Tak naprawdę ustawodawca nie pozostawia żadnego wyboru ani skazanym, u których stwierdzono uzależnienie, ani personelowi zakładów karnych, gdyż art. 117 kkw obliguje skazanego uzależnionego do podjęcia leczenia. W przypadku braku jego zgody o leczeniu orzeka sąd penitencjarny.

Artykuł 117 kkw mówi: „Skazanego, u którego stwierdzono uzależnienie od alkoholu albo środków odurzających lub psychotropowych oraz skazanego za przestępstwo określone w art. 197–203 Kodeksu karnego, popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych, obejmuje się za jego zgodą odpowiednim leczeniem i rehabilitacją; w razie jej braku – o stosowaniu leczenia lub rehabilitacji orzeka sąd penitencjarny”.

Aktualna baza terapeutyczna dla osób uzależnionych obejmuje 39 oddziałów, z czego 15 to oddziały dla skazanych uzależnionych od środków odurzających lub psychotropowych, które łącznie dysponują liczbą 549 miejsc. Terapia trwa w nich 6 miesięcy. 24 to oddziały dla skazanych uzależnionych od alkoholu o łącznej pojemności 814 miejsc. W tych oddziałach terapia trwa 3 miesiące. Okres oczekiwania na przyjęcie do oddziału wynosi ponad rok. Jest to jeden z powodów, dla których stale rośnie liczba oddziałów terapeutycznych. Ale sytuacja ta ukazuje również to, jak wiele osób pozbawionych wolności jest uzależnionych od środków chemicznych zmieniających nastrój.

System leczniczy w więzieniach

System to „termin pochodzący od greckiego wyrazu oznaczającego zorganizowaną całość”6)A. Reber, Słownik psychologii, s. 727.. Kiedy więc mówimy o systemie oddziaływania w warunkach izolacji więziennej, mamy na myśli taki zbiór idei, metod i technik pracy z osadzonymi, które będą tworzyły zorganizowaną całość, w którym nie będzie mowy o przypadkowości. Terapia natomiast to „zbiorcze określenie wszystkich sposobów i odmian leczenia chorób lub zaburzeń”7)Ibidem. w „Słowniku psychologii” opisano w 3 znaczeniach:

  1. związany z leczniczym rezultatem kuracji,
  2. mający pewne właściwości lecznicze,
  3. charakteryzujący każdy skuteczny środek lub metodę leczenia”8)Ibidem..

System terapeutyczny oznacza więc taką formę zorganizowanych oddziaływań, które powinny się okazać lecznicze i skuteczne w wyniku ich stosowania.

Aby jednak system terapeutyczny jako pewna zorganizowana całość okazał się efektywny, powinien spełniać warunki, które są uzależnione od:

  • ustawodawcy,
  • Służby Więziennej jako instytucji wykonawczej, a konkretnie od osób mających wpływ na kształtowanie polityki penitencjarnej w polskich zakładach karnych,
  • terapeutów.

Zadaniem ustawodawcy, który uchwala przepisy prawne, jest zapewnienie niezbędnych funduszy na ich realizację. Wprowadzając obowiązek leczenia dla osób uzależnionych, ustawodawca powinien znaleźć środki finansowe np. na zwiększenie liczby miejsc w oddziałach terapeutycznych dla osób uzależnionych, czy też przyznanie więziennictwu dodatkowych etatów z przeznaczeniem na tego typu działalność. Zadaniem Służby Więziennej jako instytucji wykonawczej jest zapewnienie oddziałom terapeutycznym niezbędnych warunków do sprawnego funkcjonowania, np. warunków lokalowych, obsady kadrowej, rozstrzygnięć regulaminowych. Zadaniem terapeutów uzależnień jest opracowanie profesjonalnego programu oddziału terapeutycznego, uwzględniającego specyfikę warunków więziennych i zbudowanie prawidłowej relacji terapeutycznej, która może się okazać uzdrawiająca dla pacjenta. O leczniczym i resocjalizacyjnym działaniu systemu terapeutycznego można zatem mówić wtedy, gdy wszystkie z trzech opisanych wyżej podmiotów wywiążą się w sposób zadowalający ze swoich zadań. W przeciwnym razie nie można mówić o stworzeniu ustrukturalizowanego systemu jako całości.

A zatem warunkiem sprawnie funkcjonującego systemu terapeutycznego są:

  • rozstrzygnięcia kodeksowe i regulaminowe,
  • kadra terapeutyczna,
  • warunki lokalowe i wyposażenie techniczno-materiałowe,
  • program placówki,
  • relacja terapeutyczna.

Polskie programy więziennych oddziałów terapeutycznych dla osób uzależnionych są zbliżone do ofer ty placówek wolnościowych, ale uwzględniają również specyfikę człowieka, który znalazł się w izolacji więziennej. Bardzo ważne dla pracy tych oddziałów są założenia etyczno-filozoficzne, a mianowicie:

  • personel oddziałów terapeutycznych traktuje przebywających w nich skazanych jak pacjentów,
  • pracownicy oddziałów dostrzegają wyraźny związek pomiędzy uzależnieniem a przestępczym stylem życia, mają jednak świadomość, że nie jest ono jedynym a jednym z ich problemów,
  • personel rozumie pracę terapeutyczną ze skazanymi jako skuteczną metodę pomocy, resocjalizacji czy też wychowania ludzi, którzy znaleźli się w zakładzie karnym,
  • praca zespołowa, wzajemne wspieranie się członków zespołu terapeutycznego są bardzo znaczącym elementem pracy terapeutycznej.

Zdecydowana większość placówek więziennych realizuje swoje programy w oparciu o Indywidualne Programy Terapii, które są poprzedzone pracą diagnostyczną, organizuje spotkania dla rodzin pacjentów, współpracuje ze wspólnotą AA, AN. Pacjenci zdobywają wiedzę, pracują nad konsekwencjami zażywania, nad akceptacją własnego uzależnienia, uczą się różnych umiejętności przydatnych w trzeźwym życiu, uczą się zachowań nieagresywnych oraz innych umiejętności interpersonalnych.

Trochę inaczej niż na wolności organizowane są sesje zapobiegania nawrotom choroby. Tematowi nawrotów choroby poświęca się więcej czasu w przypadku pacjentów, którzy mają bliski koniec kary. Natomiast w przypadku pacjentów, którzy mają przed sobą perspektywę kilku lub też kilkunastu lat spędzonych w zakładzie karnym, przekazuje się wiedzę na temat radzenia sobie z nawrotami choroby i proponuje pracę nad radzeniem sobie z negatywnym myśleniem, z agresywnymi zachowaniami itp.

Programy terapeutyczne to cały system ustrukturalizowanych oddziaływań, których podmiotem są osadzeni.

Klasyczne formy oddziaływań w ramach tych programów, takie jak: grupy terapeutyczne, społeczność terapeutyczna, otwarte cele (w ramach odstępstw od regulaminu) i wiele innych w bardzo widocznym stopniu osłabiają zasady podkultury więziennej, chociaż wprost z nimi nie walczą. Grupy terapeutyczne stwarzają w mniejszym lub większym stopniu atmosferę wzajemnego zrozumienia, wrażliwości, prowokują sytuacje, wobec których uczestnik nie może pozostać bierny, a właściwy sposób modelowania zachowań ma ogromne znaczenie terapeutyczne.

Terapia osób uzależnionych, które popadły w konflikt z prawem, jest jedną z metod szeroko rozumianej pracy resocjalizacyjnej czy też readaptacyjnej. Bardzo istotnym jej elementem jest kształtowanie motywacji do zmiany. Chodzi o zmianę w sensie rozwoju, trwałą, jednokierunkową, progresywną, od społecznego nieprzystosowania do społecznego przystosowania, od myślenia amoralnego i nieracjonalnego do autonomizacji działania i obiektywizacji myślenia, od zachowań agresywnych do asertywnych, po to, aby skazany nie powrócił do przestępstwa. Sens owej zmiany wykracza tak naprawdę poza cel kary pozbawienia wolności i jest związany z dojrzałością osobową człowieka. Kształtowanie motywacji do zmiany w izolacji więziennej odbywa się w wyjątkowo trudnych warunkach, do których zaliczyć można takie czynniki, jak: przeludnienie, deprywację psychologiczną, społeczną, informacyjną, zmysłową, podkulturę więzienną, różnorodne problemy psychiczne i emocjonalne będące skutkiem izolacji oraz cały proces „prizonizacji”, czyli niszczącego dla osobowości człowieka przystosowania się do życia w izolacji więziennej9)Por. H. Machel, Więzienie jako instytucja karna i resocjalizacyjna, s. 55–59.. Sytuacja ta powoduje, że wszelkie oddziaływania terapeutyczne napotykają na opór skazanego pacjenta. Jest on potęgowany nie tylko jego cechami osobowościowymi, stopniem zaburzeń czy też mechanizmami uzależnienia, ale w znacznym stopniu wynika właśnie ze specyfiki miejsca, w jakim skazany przebywa.

Bibliografia

  1. Dubiel K., Majcherczyk A., Polski system terapii skazanych uzależnionych od narkotyków, Przegląd Więziennictwa Polskiego nr 52–53/2006.
  2. Hołyst B., Kryminologia, wyd. IV, PWN, Warszawa 1999.
  3. Kolarczyk T., Skazani używający środków odurzających lub psychotropowych (w:) Rozwój penitencjarystyki w PRL, Warszawa 1988.
  4. Machel H., Więzienie jako instytucja karna i resocjalizacyjna, Gdańsk 2003.
  5. Majcherczyk A., Programy resocjalizacji skazanych – głos w dyskusji o stanie i perspektywach więziennictwa, Przegląd Więziennictwa Polskiego nr 52–53/2006.
  6. Reber A.S., Słownik psychologii, Warszawa 2000.
  7. Skubis L., Wyniki badań nad zjawiskiem odurzania się przez osoby osadzone w aresztach śledczych i zakładach karnych (w:) Postępowanie z narkomanami w zakładach penitencjarnych, Warszawa 1988.

Przypisy   [ + ]

1. Por. B. Hołyst, Kryminologia, s. 560–587.
2. Za B. Hołyst, Kryminologia, s. 539.
3. Por. T. Kolarczyk, Skazani używający środków odurzających lub psychotropowych (w:) Rozwój penitencjarystyki w PRL.
4. L. Skubis, Wyniki badań nad zjawiskiem odurzania się przez osoby osadzone w aresztach śledczych i zakładach karnych (w:) Postępowanie z narkomanami w zakładach penitencjarnych.
5. K. Dubiel, A. Majcherczyk, Polski system terapii skazanych uzależnionych od narkotyków, „Przegląd Więziennictwa Polskiego” nr 52-53/2006.
6. A. Reber, Słownik psychologii, s. 727.
7. Ibidem.
8. Ibidem.
9. Por. H. Machel, Więzienie jako instytucja karna i resocjalizacyjna, s. 55–59.